‘Yaşadıklarımın büyük çoğunluğunu, hatta yüzde doksanını hatırlamıyorum.’ Son zamanlarda çoğumuzun duyduğu bu cümle ilk bakışta biraz tuhaf hatta abartı gelebilir. Bir insan nasıl olur da yaşadıklarını unutabilir? Aslında asıl odaklanılması gereken yer burası değil. Hatırlamadığımız şeyler, gerçek yaşadıklarımızdan çok, zihnimizin bizden saklamak istedikleri olabilir.
Nostalji insan ruhunda dışarıdan masum, pozitif izler bırakan bir his gibi görünür. Psikoloji ise hafızanın gerçekleri olduğu gibi saklamadığını, anıların her hatırlanışında yeniden kurgulandığını söyler. Bu yüzden aslında geçmiş, olduğundan hep daha yumuşak hatlara sahip, daha anlamlı ve yaşanabilir bir zaman dilimiymiş gibi gelir.
Geçmişteki ‘Biz’i Özlemek
Çoğu zaman aslında özlediğimiz şey geçmiş değildir. Dikkatli bakıldığında daha çok, geçmişte var olan ‘kendimizi’ özleriz. Yeniden kurgulanan anılarda hep daha mutlu, daha saf hatırlarız kendimizi. Yoğunlaşıldığında herkesten aynı kelimeler duyulabilir: daha az kaygılı, daha az sorumluluk sahibi ve daha çok ‘ben’miş gibi. Nostalji hissi bu anlamda yalnızca anıları aklımıza getirmekle kalmaz, kimliğimizin o döneme ait olan özelliklerini ve duyguları geri getirir.
Psikolojide bu durum ‘benlik sürekliliği’ olarak adlandırılır. Basitçe kişinin geçmişteki, şu andaki ve gelecekteki benliği arasında kurmak istediği bağ ihtiyacını ifade eder. Buna göre insanlar kendilerini parça parça kopukluklardan oluşan birisinden ziyade, zaman içinde sürekliliği ve devamlılığı olan bir kişi olarak görmek ister. Bahsettiğimiz nostalji hissi bu noktada devreye girer. Geçmiş benliğimiz ile bugünkü arasındaki bağı güçlendirmeye çalışarak bireye anlam ve süreklilik hissi verir.
Ancak bireye yüklenen bu anlam ileriye doğru hareket etme gücü vermek yerine, bazen geriye çekilmemize de sebep olabilir. Çünkü kurgulanan anılarla beraber geçmiş benliğimiz, bugün ve gelecekte oluşabilecek belirsizliklerden daha güvenli bir alan gibi hissettirir.
Pembe Geriye Bakış: Rosy Retrospection
Nostaljinin diğer hislere görece daha güçlü hissedilmesinin önemli bir sebebi de, zihnimizin geçmişi hatırlarken tarafsız bir biçimden çok, seçici şekilde hatırlamasıdır. Terimsel olarak ‘rosy retrospection’ olarak adlandırılan bu yönelim, geçmiş deneyimlerimizin zamanla olduğundan daha olumlu değerlendirilmesine sebep verir. Anılardaki olumsuz detaylar zamanla silikleşirken, olumlu olanlar her hatırlanışta daha anlamlı bir hale gelir. Bu süreç içerisinde geçmiş olduğundan daha huzurlu, daha katlanılabilir bir yer olarak hatırlanır. Bireyler genellikle stres veya yalnızlık anlarında, kendini regüle edebilmek, gerçeklikle bağ kurabilmek için geçmişe yönelir. Bu eğilim anlık olarak rahatlatıcı ve güvenli gibi görünse de, sonrası için kişinin gerçeklikten kopmasına sebep olabilir.
Bir Kaçış Alanı Olarak Geçmiş
Nostaljinin bu yönü sadece hatırlama biçimi olmaktan çok, bir kaçış alanı haline de gelebilir. Geçmişin zihnimizde yumuşatılmış ve kurgulanmış hali, bugünün belirsizliğine ve karmaşıklığına göre daha yaşanabilir ve kontrol edilebilir görülür. Zararsız gibi görünse de bu durum, kişinin içinde bulunduğu anları değersizleştirmesine ve bugünü devamlı olarak geçmişle karşılaştırmasına neden olabilir. Geçmişte geçirilen, anılarda harcanan zaman arttıkça birey, bugünkü benliğini yeteri kadar iyi bulmamaya başlayabilir. Kendi zihninin seçmece olarak yarattığı geçmişun bu versiyonu, her zaman daha net ve daha doğru görünür.
Bu zihin oyunları bireylerin gelişim süreçlerini baltalayıp, bu gelişimi fark etmelerini zor hale getirebilir. Kişi artık aslında hiç var olmamış bir zamandaki anılara bağlı hale gelir.
Anlam İnşası ve Gelecek
Tüm bu anlatılardan sonra nostaljiyi yalnızca kişiliği etkileyen bir kaçış mekanizması olarak değerlendirmek de doğru bir yol değildir, eksik bir bakış açısıdır. Araştırmalar, eğer doğru deneyimlenirse nostaljinin kişinin psikolojisini iyi yönde destekleyebileceğini gösterir. Doğru şekilde ele alındığında geçmişe ait olumlu anıları hatırlamak, bireye aitlik hissi verir. Kişi bu sayede zor dönemlerinde duygusal bir bağ kurarak yaşamına dengede devam edebilir. Bu şekilde bakıldığında nostalji, kişilerin kendi yaşam öyküsüyle bağ kurmasını ve kendisini bulmasında yardımcı bir araç olarak da görev alabilir. Bu süreçte önemli olan, nostalji hissinin içinde benliğini kaybetmek yerine; anılardan anlam çıkarabilmek ve bugüne taşıyabilmektir.
Tüm bunlar düşünüldüğünde, nostalji belki de içinde durup yaşamamız gereken bir yer değil de; ara sıra sayfalarını açıp kendimize bakabileceğimiz bir aynadır. Geçmişe bakmak bir zamanlar kim olduğumuzu anlamamızda yardımcı olur, fakat şu an kim olduğumuzu ve ilerde kim olacağımızı asıl belirleyen şey ‘bugünü’ nasıl yaşadığımızdır.
Özlediğimiz anılar kadar, bugün çabalayıp kurduğumuz hayatın da bir gün dönüp bakacağımız bir anıya dönüşeceğini akıldan çıkarmamak gerekir. Aslında mesele geçmişe dönüp anıları hatırlamak değil, hatıralardan topladığımız anlamlarla bugünü inşa edebilmektir.
Kaynakça
-
Batcho, K. I. (2013). Nostalgia: The bittersweet history of a psychological concept. History of Psychology, 16(3), 165–176.
-
Sedikides, C., Wildschut, T., Arndt, J., & Routledge, C. (2008). Nostalgia: Past, present, and future. Current Directions in Psychological Science, 17(5), 304–307.
-
Wildschut, T., Sedikides, C., Arndt, J., & Routledge, C. (2006). Nostalgia: Content, triggers, functions. Journal of Personality and Social Psychology, 91(5), 975–993.
-
Schacter, D. L. (2012). Constructive memory: Past and future. Dialogues in Clinical Neuroscience, 14(1), 7–18.
-
Routledge, C., Arndt, J., Sedikides, C., & Wildschut, T. (2011). The past makes the present meaningful: Nostalgia as an existential resource. Journal of Personality and Social Psychology, 101(3), 638–652.
