Normal Nedir
Sosyal psikolojide normal ve anormal kavramları, bireysel bir özellikten ziyade toplumsal bir uzlaşı olan sosyal-toplumsal normlar çerçevesinde şekillenmektedir. Toplumun çoğunluğu tarafından hayata geçirilen ve kabul gören davranışlar normal olarak kabul edilirken; bu beklentilerin dışına çıkan duygu, düşünce ve davranışlar anormal olarak nitelendirilmektedir. Bir davranışın, düşüncenin veya yaşam biçiminin normal kabul edilmesi, onun evrensel olarak doğru olduğu anlamını taşımaz; aksine bu durum kültürden kültüre ve zamandan zamana büyük değişimler geçirmektedir.
Toplumun yazılı olmayan kuralları niteliğindeki bu normlar, görünmez bir baskı mekanizması kurarak bireylerin toplum içerisindeki sınırlarını çizmektedir. Örneğin, bir toplumda aşırı nezaket olarak görülen bir hareket, başka bir toplumda mesafeli veya soğuk olarak değerlendirilebilir. Dolayısıyla normal, nesnel bir gerçeklikten ziyade çoğunluğun üzerinde uzlaştığı bir tanımdır. Yazının devamında toplumsal normların normal kavramını nasıl inşa ettiğini, insan zihninin ise alışma ve sosyal uyum mekanizmalarıyla bu kalıpları nasıl içselleştirdiği ele alınmaktadır.
Tekrar Edilen Şeyin Normalleşmesi
İnsan zihni, doğası gereği sürekli tekrar eden uyaranlara karşı bir süre sonra duyarsızlaşmaya ve bu uyaranları kanıksamaya başlamaktadır. Psikolojide alışma olarak adlandırılan bu süreç, bireyin başlangıçta yadırgadığı veya sorguladığı durumları zamanla sıradan görmesine neden olmaktadır. Bir şeye sürekli maruz kalmak, zihnin o durumu sorgulama kapasitesini azaltarak kabullenme sürecini hızlandırmaktadır. Günlük hayatta ilk başta tepki çekebilecek bir durumun, her gün göz önünde olması sebebiyle bir süre sonra kimse tarafından fark edilmemesi bu duruma örnektir. Ancak bir şeyin çok sık tekrar edilmesi ve ona alışılmış olması, o durumun mutlaka doğru veya etik olduğu anlamına gelmez.
Sessizlik ve Anormalliğin Normalleşmesi
İnsanlar, zaman zaman yanlış olduğunu bildikleri bir durum karşısında tepki vermemeyi tercih edebilmektedir. Bu sessizlik her zaman ilgisizlikten kaynaklanmaz. Sessiz kalmak, toplumsal dinamikler içinde pasif bir onaylama biçimi olarak işlev görmektedir. Bireyler, çoğunluğa uyma davranışı göstererek kendilerini sosyal baskıdan korumaya ve içerisinde bulunan grupta onaylanmaya çalışırlar.
Bu noktada sosyal psikolojinin en ünlü çalışmalarından biri olan Asch Uyma Deneyi’nden söz etmek doğru olur. Deneyde gerçek bir katılımcı, araştırmacıyla anlaşmalı olan sahte katılımcılardan oluşan bir grubun içine alınır. Herkese iki kart gösterilir; birinde tek bir çizgi, diğerinde ise farklı boylarda üç çizgi vardır ve hangi çizgilerin aynı boyda olduğu sorulur. Cevap çok bariz olmasına rağmen, gruptaki herkes anlaşmalı olarak yanlış çizgiyi seçer. Cevap verme sırası deneydeki tek gerçek katılımcıya geldiğinde, kendi gözleriyle gördüğü doğru cevabı bırakıp grubun yanlış cevabına katılır.
Ünlü Asch Uyma Deneyi’nin de gösterdiği gibi insan, sosyal bir çevrede tek başına kalmaktansa grubun yanlış kararına ortak olmayı daha güvenli bulmaktadır. Bu durum, normal kabul edilme arzusunun bireysel gerçeklik algısının bile önüne geçebildiğini kanıtlar (Alparslan ve ark., 2016). Bu noktada sessizlik, bireyin fark edilmeden gruba dahil olma ve çatışmadan kaçınma çabası olarak ortaya çıkmaktadır.
Toplumsal değerlerdeki büyük çöküşler veya değişimler genellikle bir anda değil, fark edilmesi zor olan küçük sapmaların veya göz ardı edilen detayların birikmesiyle gerçekleşmektedir. Başlangıçta anormal veya kabul edilemez olarak adlandırılan küçük esnemeler, zaman içinde tekrarlandıkça insan zihnindeki referans noktasını kaydırmaktadır. Bu durum, toplumun etik ve ahlaki sınırlarının kademeli olarak genişlemesine ve eski sınırların unutulmasına yol açmaktadır.
Psikolojik duyarsızlaşma süreci devreye girdiğinde, bireyler artık bu sapmalara karşı tepki verme yetisini kaybeder çünkü her yeni yanlış bir önceki normalleşmiş yanlıştan beslenmektedir. Sonuç olarak bir zamanlar hayretle karşılanan bir durum; sokağın, iş hayatının veya ekranların sıradan bir parçası haline gelmektedir.
Neden Karşı Çıkmıyoruz
İnsanların yanlış giden veya anormal buldukları bir duruma itiraz etmemesinin temelinde, zihnin derinliklerinde çalışan karmaşık mekanizmalar yatmaktadır. Bir gruba ait olma ve o yapı içerisinde kabul görme ihtiyacı, insanın evrimsel süreçten getirdiği en temel hayatta kalma mekanizmalarından biridir. Karşı çıkmak veya aykırı hareket etmek, birey için beraberinde ciddi bir dışlanma korkusunu ve toplumsal yalnızlığı getirmektedir.
Birey, kendi doğrularını savunmanın maliyetini toplumdan kopmak veya etiketlenmek olarak gördüğünde, aidiyet ihtiyacı otomatik olarak bireysel duruşunun önüne geçmektedir. Bu psikolojik savunma sonucunda kişi, iç dünyasında huzursuzluk hissetse bile güvenli liman olarak gördüğü grubun çizgisinde kalmayı tercih etmesine neden olmaktadır. Kısacası itiraz etmemek, sadece bir korku değil toplumsal bir yapıda varlığını sürdürebilmek için kullanılan bir hayatta kalma ve savunma mekanizmasıdır.
Normal Olanı Sorgulamak
Toplumsal kabuller içerisinde kaybolmamak, her şeyden önce bireysel bir farkındalık ve eleştirel bir bakış açısı gerektirmektedir. Çoğunluğun sessiz onayıyla şekillenen normal kavramını körü körüne kabullenmek yerine; etik değerleri ve mantığı merkeze alan bir sorgulama süreci benimsenmelidir.
Psikolojik bir savunma mekanizması olan uyum sağlama isteği, bazen bireyin kendi gerçekliğinden kopmasına yol açabilmektedir. Bu noktada, her ne kadar zorlayıcı olsa da yanlış giden bir duruma karşı sergilenen bilinçli bir uyumsuzluk hali, toplumsal körlüğü durduracak güçlü bir mekanizmadır.
Toplumun vicdanını ve sınırlarını koruyan şey, çoğunluğun sessizliği değil, bireylerin kendi doğrularına sahip çıkma cesaretidir. Özetle; sağlıklı bir toplum yapısı, sadece kurallara uyan değil, aynı zamanda bu kuralların insani ve ahlaki temellerini sorgulayan farkındalık sahibi bireylerle mümkündür.
Kaynakça
Alparslan, A.M., Taş, A.G.M.A, Aytaş, S. (2016). Bireylerin uyma davranışında kişisel değerlerin rolü; Bir deney çalışması.
