Şema, insanların çocukluk ve ergenlik dönemlerinde yaşadıkları deneyimler, kişinin aile, arkadaş gibi çevresindeki önemli kişilerle yaşadığı ilişkiler sonucunda oluşan zihinsel yapıları ifade eder. İnsanlar sahip oldukları şemaları farklı eylemlerle dile getirir. Bu eylemler, ‘Başaçıkma tepkisi’ olarak adlandırılmakla birlikte bireye özgü olmasını içerir. Başaçıkma tepkileri, kişiden kişiye, durumdan duruma değişebilir. Başaçıkma biçimi ise insanların şemalarla baş etmesinde genel olarak görülen eğilimlerdir. İnsanlar şemalarını genellikle bu başaçıkma biçimlerini eylemlerine dökerek ifade ederler. Başaçıkma biçimleri üç ana başlıkta toplanabilir: Şema Teslimi, Şema Kaçınması ve Şemanın Aşırı Telafisi.
Şema Teslimi
Şema Teslimi; kişinin, şemasına teslim olarak boyun eğmesini anlatır. Şemanın getirdiği özellikleri kabul eder ve duygu, düşünce ve davranışları şemanın hakimiyeti çerçevesinde gerçekleşir. Kişiler, şemayı öyle içselleştirmiştir ki durumları gerçeğe uygun değerlendirmek çok daha zor bir hale gelir. Örneğin Kusurluluk şemasına sahip olan biri, kendisinin farkında olduğu kusurlarının diğerlerinin de farkına varmasından korku, üzüntü ve utanç duyar. Sosyal ortamlarda bulunmak ve insanlarla konuştukça kusurlarının açığa çıkacak olma ihtimali onu utanç içinde bırakır ve davranışları üzerine ince ince düşünür. Hata yapmaktan ve kusurlarının açığa çıkacağından endişelenir. Ortamda oluşan olumsuz sonuçların onun yüzünden doğduğunu düşünerek üzerine alır. Kişi, şemasının özellikleri doğrultusunda düşünerek ve eylemlere geçerek, diğer bir ifadeyle şemasına teslim olarak başa çıkar. Kişi, şemanın etkisi altındadır ve şemayı duygu, düşünce ve davranışlarında yaşatır. Teslim olma başaçıkma biçiminin genellikle Onay Arayıcılık gibi diğer insanlara odaklanan şemalarda aktif olduğu görülür. Örneğin Onay Arayıcılık şemasında kişilerin teslim olarak başaçıkma biçimi; insanlardan onay, takdir ve övgü alabileceği şekilde davranmak, sözlerini ve eylemlerini bu şekilde düzenlemek olabilir.
Şema Kaçınması
Şema Kaçınması; şemanın tetiklenmesine neden olacak ortam, kişi veya durumlardan kaçınmayı içerir. Şemanın tetiklenebileceği durumları engellemeye ve o durumlardan uzak durmaya çalışır. Kaçınma tepkisi, o duruma maruz kalmayı ertelediği için anlık bir rahatlama sağlar. Ancak uzun vadede tepkinin sıklığının artmasına ve böylece yaşanmasına izin verilmeyen duyguların güçlenmesine neden olur. Kaçınma hem davranışsal hem bilişsel olarak ortama çıkabilir. Kişiler, şemaların yaratabileceği olumsuz durumlardan kaçınmayı eylemleriyle sürdürebileceği gibi bu durumlardan düşünceleriyle de kaçınmaya çalışabilir. Örneğin Duygusal Yoksunluk şemasına sahip olan biri, şemanın tohumlarının ortaya atıldığı geçmişi ya da kişileri düşünmenin anlamsız olduğuna inanabilir ve o zamanları düşünmekten kaçınabilir. O sırada düşüncelerini, daha hoş anılara yönelterek şemanın getireceği duygularla yüzleşmeyi erteleyebilir. Bu erteleme, o an için bir rahatlama sağlar ancak aynı zamanda duyguların hâlâ orada kalmasına ve güçlenmesine neden olur.
Şema Aşırı Telafisi
Şemanın Aşırı Telafisi, şemanın getirdiği özelliklerin tam tersi şekilde düşünmeyi ve davranmayı içerir. Kişi; şemanın oluşturduğu olumsuz durumları veya boşluk hissini, tam tersi düşünce ve davranışlarla doldurmaya, diğer bir ifadeyle telafi etmeye çalışır. Şemanın tersi özelliklere sahip bir kişiliğe bürünerek şemanın üstesinden gelmeye uğraşır. Örneğin Kusurluluk Şemasına sahip biri, kusurlu olduğuna dair derinlere kök salmış inancının aksine ‘en iyisi’ olmayı benimseyebilir ve diğerlerinden çok daha fazla çalışabilir. Bu düşünce ve davranışlar, duruma özgü duygusal acıyı geçici olarak hafifletse de şemalar varlığını sürdürmeye devam eder. Bu nedenle kişiler, başarısızlık veya yetersizlik durumlarında içsel bir boşluk ve aşağılık duyguları hissetmeye devam eder.
Dayanıksızlık Şemasının Üç Başaçıkma Biçimiyle İfade Edilmesi
Örneğin tek bir şemayı üç başaçıkma biçimiyle ele alalım. Dayanıksızlık şemasına sahip olan birinin şemasıyla teslim olarak başaçıkma biçimi; şemanın özelliklerini benimsemesinde görülür. Kişi, dayanıksız biri olduğuna derin bir inançla bağlıdır. En ufak bir sorun oluştuğunda çözümsüz kalacağına, hiçbir şey yapamayacağına ve krizi atlatamayacağına inanır. Eylemleri, bu düşünce doğrultusunda şekillenir. Kaçınma başaçıkma biçiminde, kişi tehlike yaratabilecek kişi veya durumlardan uzak durmaya çalışır. Oluşması muhtemel sorunları engellemek için önemler almaya ve tetikte kalmaya uğraşır. Aşırı telafi başaçıkma biçiminde ise kişi dışarıdan bakıldığında dayanıksızlık şemasına sahip değilmiş gibi görünür. Tehlikeli ve riskli durumlara karşı öncü ve cesur bir tavır takınarak içindeki korku ve çaresizlik duygularını gizlemeye odaklanır.
Sonuç
Başaçıkma biçimleri, şemaların oluşturabileceği duygulara karşı insanların nasıl davrandığını içerir. İnsanların şemalarıyla hem davranışsal hem bilişsel açıdan nasıl yaşadığını ifade eder. Kimileri şemalarıyla teslim olarak kimileri kaçınarak kimileri ise aşırı telafi ederek başa çıkar. Bu tepkiler, şemaların yaşatabileceği duygulardan kaçış yolunu simgeler. O yolda yürümek, o ana özgü olarak acı verici ve yoğun duyguları hafifletebilse ve kişilerin yüzleşmesini ertelese de şemaların kişi üzerindeki varlığını söküp alamamaktadır. Şemalar derinlerde bir yerde hâlâ kişilerle birlikte yaşar ancak meydana gelme şekilleri birbirinden farklıdır.
