Psikolojik bir kavram olarak yeme tutumu, yalnızca tabağımızdakilerle kurduğumuz bir ilişki değil; zihnimizin, duygularımızın ve geçmişimizin soframıza yansıyan gölgesidir. Bireyin beslenmeye dair her düşüncesi, her hissi aslında ruhsal dünyasını biçimlendiren eğilimlerin birer yansımasıdır ancak bu ilişki bazen dengesini yitirebilir. Bu bozulan denge kendini Tıkanırcasına Yeme Bozukluğu (TYB) olarak kendini gösterebilir, bu durumu yineleyen yeme ataklarının ancak bu ataklara istifra veya aşırı egzersiz gibi telafi edici davranışların eşlik etmemesi olarak tanımlanır, toplumda %0.5 ile %3 arasında değişen bu sessiz çığlık, aslında tek bir nedene indirgenemeyecek kadar katmanlıdır (Amerikan Psikiyatri Birliği, 2001, akt. Doğruel, 2020).
Genetiğin Mirası, Kültürün Baskısı
Tıkanırcasına ve diğer ilişkin yeme bozukluklarının ortaya çıkışı, genetik yatkınlık ile çevresel etkenlerin karanlık bir dansı gibidir. Etiyolojide biyolojik, sosyokültürel, ailesel ve bireysel faktörler eş zamanlı olarak sahne alır (Butcher ve ark., 2013, akt. Doğruel, 2020). Özellikle erken yetişkinlik döneminde, toplumun zayıflığı bir “kutsal ideal” haline getirmesiyle kişi, kendi değerini mezura ölçüleriyle biçmeye başlar. Bennett’in (2006, akt. Doğruel, 2020) vurguladığı gibi, birey artık çevresini karakter özelliklerinden ziyade beden ölçüleri üzerinden okumaya başlar. Bu “beden odaklı bakış açısı”, genetik olarak hassas bireyleri çevresel baskılara karşı daha savunmasız bir hale getirir. Bu eşlikçiler sizin şemalarınızı inşa eder, dizilen bu örüntüler umutsuzluk, öfke ve stres gibi faktörlerle duygusal açlık karşısında bırakır. Bu aşamada açtığınız bir kapağın bıraktığı haz doyum sonrasında anlamsız ama süregelen bir alışkanlığa dönüşür. Bu süreç, sosyal etkilerin zihinsel süzgeçlerden geçerek bir davranış kalıbına dönüşmesidir der bilişsel davranışçı yaklaşım; kilodaki her dalgalanma, kişinin duygu dünyasında depremler yaratır. Düşük benlik saygısı ve “zayıf olmalısın” diyen kültürel fısıltılar, bu süreci besleyen birer yakıt gibidir (Stein ve Corte, 2003, akt. Doğruel, 2020). Bu durum, kar topu etkisiyle büyüyen, kütlesi arttıkça durdurulması güçleşen ve kişiyi çığ altında bırakan bir silsileye dönüşebilir.
Aile: İlk Sofra, İlk Öğreti
Karakterimizin ve alışkanlıklarımızın mutfağı ailedir (Parsons ve Bales, 1955, akt. Doğruel, 2020). Yeme tutumlarımızın temelleri, aile içi dinamiklerle atılır. Araştırmalar, yeme bozukluğu yaşayan bireylerin ailelerinde fiziksel görünüme aşırı önem verildiğini, diyetin bir yaşam biçimi olduğunu ve zayıflık arzusunun sürekli canlı tutulduğunu göstermektedir (Garner ve Garfinkel, 1997, akt. Doğruel, 2020). Mükemmeliyetçilik ve kronikleşen olumsuz duygu durumu, bu aile yapılarında filizlenen en temel risk faktörleridir (Butcher ve ark., 2013, akt. Doğruel, 2020).
Stres: Ruhun Taşıyamadığı Yük
Etiyolojisinde bir çok faktör barındıran bu patolojiye önemli bir risk faktörü eklenir: Stres. Bu kavram, kökeni itibariyle “baskı ve zorlanma” demektir. Cüceloğlu (1996, akt. Doğruel, 2020) stresi, bireyin sınırlarının ötesinde bir çaba harcaması olarak tanımlar. Ancak burada kritik olan olayın kendisi değil, bizim o olayı nasıl “tercüme” ettiğimizdir. Lazarus’un (1966, akt. Doğruel, 2020) kuramında belirttiği gibi; önce “Bu olay benim için tehdit mi?” diye sorarız, sonra “Ben bununla başa çıkabilir miyim?” diye bakarız. Yani stres, olaydan ziyade bizim zihinsel kapasitemizin bir sonucudur. Bireylerin, patolojinin henüz başında dahi çok yüksek stres seviyeleriyle boğuştuğu saptanmıştır (Troop ve Treasure, 1997, akt. Doğruel, 2020). İlginç bir paradoks vardır: anlık bir stres anında iştahımız kapanabilir (Charmandari ve ark., 2005, akt. Doğruel, 2020); fakat stres kronikleşip ruhumuza yerleştiğinde, zihnimiz bizi enerji yoğun, teselli edici yiyeceklere yönlendirir (Oliver ve ark., 2000, akt. Doğruel, 2020). Yiyecek artık besin değil, bir uyuşturucu, bir sığınak haline gelir. Tıkanırcasına yemek burada kendini gösterir.
Başa Çıkma Çabası mı, Kaçış mı?
Başa çıkma, hayatın fırtınalarına karşı açtığımız bir yelkendir. Kimimiz “problem odaklı” yaklaşarak doğrudan fırtınanın kaynağına, yani stres faktörüne müdahale eder (Topal, 201, akt. Doğruel, 2020). Kimimiz ise “duygu odaklı” bir limana sığınarak o fırtınanın yarattığı korkuyu dindirmeye çalışır (Türküm, 1999, akt. Doğruel, 2020).
Tıkanırcasına yeme bozukluğu olan bireylerde genellikle “uyuma yönelik olmayan” başa çıkma yolları görülür. Sorunu çözmek yerine, duygulardan kaçmak için yemek bir kalkan olarak kullanılır. Sosyal destek aramak yerine içe çekilme eğilimi gösteren bu bireyler, kaçınma odaklı stratejilere hapsolurlar (Soukup ve ark., 1990, akt. Doğruel, 2020). Bu durum, kişiyi sosyal dünyadan koparırken yeme ataklarını daha da derinleştirir.
Tıkanırcasına yeme bozukluğu sadece bir “irade sorunu” değildir. O; genetiğin, mükemmeliyetçi bir ailenin, acımasız bir toplumun ve yönetilemeyen stresin bir kesişim kümesidir. Bu çok boyutlu yapıyı anlamak, sadece mideyi değil, ruhu da doyurmanın ilk adımıdır. Stresle başa çıkma becerilerimizi yiyeceklerin ötesine taşıyabildiğimizde, o durdurulması güç “kar topu” erimeye başlayacaktır. Şu unutulmamalıdır ki bir durum bizim için artık bir sorunsa ilk adım sorunu çözmeye karşı bilinçli ve dirençsiz istektir, ilk adım atıldığında sorunun kordonunu arayışa çıkarız. Sorun ile yüzleşildiğinde soruna; sen neden buradasın değil, sen nasıl buraya geldin ve seni burada bana hissettiren ne idi? Sorusu sorulduğunda, belkide kendinizi ve eşlikçinizi keşfetmiş onunla bir barış yolunda anlaşmaya çıkabilmeyi başarmışsınız demektir.
Kaynakça
Doğruel, E. (2020). Tıp fakültesi öğrencilerinde yeme tutumları ile algılanan stres ve stresle başa çıkma arasındaki ilişkinin incelenmesi [Yüksek lisans tezi, Bursa Uludağ Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. (Tez No. 633391).
