Her ayın birkaç gününde kendinizi tanıyamayacak kadar değiştiğinizi düşünseniz… Duygu durumunuzda ciddi bir değişim, umutsuzluk ve çökkünlük hissetseniz… Takvim yaprakları her ay aynı şeyi söylerken bedeniniz bambaşka bir hikâye anlatsa; kendinize yabancılaşıp en sevdiklerinize bile tahammül edemeseniz… Ve sonra bütün bunlar bir anda kaybolsa…
Kulağa oldukça yorucu gelen bu tablonun bilimsel literatürde bir adı var: Premenstrüel Disforik Bozukluk, yani kısaca PMDD.
PMDD Nedir?
Premenstrüel Disforik Bozukluk, döngüsel seyreden ve hormonal süreçlerle ilişkili bir duygu durum bozukluğudur. Regl döngüsünün özellikle luteal fazında ortaya çıkan duygu dalgalanmaları, çökkünlük, intihar düşünceleri, yoğun irritabilite, gerginlik, anksiyete ve kişiler arası çatışma gibi belirtilerle kendini gösterir. Aynı zamanda göğüs hassasiyeti, şişkinlik, kramplar ve bedensel ağrılar gibi fiziksel belirtiler de tabloya eşlik edebilir.
DSM-5’te depresif bozukluklar başlığı altında sınıflandırılmıştır ve premenstrüel sendromun (PMS) şiddetli, çoğu zaman işlevselliği bozacak derecede ağır bir formu olarak tanımlanır. Çoğu zaman “şiddetli PMS” ile karıştırılsa da PMDD’yi ayıran temel nokta, semptomların belirgin şiddeti ve günlük yaşamı ciddi biçimde etkilemesidir. Kişi yalnızca daha hassas hissetmez; çalışmakta zorlanabilir, ilişkilerinde geri çekilebilir, kendilik algısında geçici ama sarsıcı değişimler yaşayabilir.
Bu belirtiler regl öncesi günlerde yoğunlaşır, menstrüasyonun başlamasıyla birlikte hızla hafifler ya da kaybolur. PMDD yaşayan kadınlar bu dönemi sıklıkla “Sanki ben ben değilim” diye anlatır ve çoğu zaman çevrelerinden “abartıyorsun” sözünü duyarlar. Oysa PMDD bundan çok daha fazlasıdır. Bu nedenle sebeplerine biraz daha yakından bakmak gerekir.
PMDD Nedenleri
PMDD’nin nedenleri hakkında şu ana kadar elde edilen veriler; beyin aktivitesinde farklılıklar, travmatik yaşam öyküleri ve kronik strese maruz kalma oranlarının daha yüksek olabileceğini göstermektedir. PMDD yaşayan kişilerde luteal fazda hormonal dalgalanmalara karşı artmış nörobiyolojik duyarlılık saptandığı ve serotonin işlevinde değişiklikler gözlendiği belirtilmektedir.
Bu durum karşımıza biyopsikososyal bir tablo çıkarır; yani PMDD düşündüğümüzden daha karmaşık etkenlerin bir araya gelmesiyle ortaya çıkar. Yalnızca “hormonlar” ya da yalnızca “psikoloji” ile açıklanamaz. Genetik yatkınlık, çevresel stres faktörleri ve bireysel duyarlılık düzeyi bu tabloya katkıda bulunabilir. Bu da tedavide multidisipliner bir yaklaşımın önemini artırır. Ancak tedaviye geçmeden önce günlük hayatta PMDD’nin nasıl göründüğüne bakalım.
Günlük Hayatta PMDD
Her ay sıfırdan bir ev inşa ettiğinizi düşünün. Bütün enerjinizi ve zamanınızı vererek kurduğunuz bu yapı, her ay derin bir sarsıntıyla yıkılıp yok oluyor. Döngünüz geçtikten sonra yeniden toparlanıyor, “Tam modumu yakaladım” diyorsunuz; ancak PMDD bir deprem gibi gelip her şeyi altüst ediyor.
İşiniz, insan ilişkileriniz ve günlük ruh hâliniz düzene girmişken yeniden sarsılabiliyor. Çünkü yoğun bir depresif duygu durum, ruh hâlinde çöküş, ilişkilerde çatışmalar, iş ve sosyal hayattan geri çekilme ve zaman zaman intihar düşünceleri yaşayabiliyorsunuz. Bu belirtiler o denli belirgin olabilir ki bazı çalışmalar, PMDD yaşayan kadınlarda intihar düşüncesi ve girişimi riskinin genel popülasyona göre daha yüksek olduğunu göstermektedir.
Tüm bu psikolojik belirtilere; şişkinlik, göğüs hassasiyeti, kas-iskelet ağrıları, kramp ve spazmlar gibi fiziksel belirtiler de eşlik eder. Yani kişi hem zihinsel hem bedensel bir yük taşır.
PMDD Tanısı
PMDD’yi PMS’ten ayıran en önemli fark; günlük işlevselliğin belirgin biçimde bozulması, iş ve sosyal yaşama devam etmekte zorlanma ve bu durumun döngüsel olarak tekrar etmesidir. PMDD bazen depresyon ile karıştırılabilir; ancak ayırt edici özellik, belirtilerin regl başladıktan sonraki birkaç gün içinde belirgin biçimde azalması ya da tamamen ortadan kalkmasıdır.
Daha önce de belirttiğimiz gibi PMDD, PMS ya da depresyon gibi başka tablolarla karışabilir. Bu nedenle dikkatli ve ayrıntılı bir değerlendirme süreci gereklidir. Tanı genellikle en az 2–3 ay boyunca tutulan semptom günlüğü, fiziksel değerlendirme ve psikiyatrik görüşme ile konur. Döngüsel örüntünün net biçimde ortaya konması tanı açısından kritik öneme sahiptir.
Buraya kadar tablo umutsuz görünebilir; ancak PMDD tedavi edilebilir bir bozukluktur.
PMDD Tedavisi
PMDD için önerilen multidisipliner yaklaşım; psikiyatrist, kadın doğum uzmanı (jinekolog) ve klinik psikolog/psikoterapist iş birliğini içerir.
Genellikle ilk başvurulması önerilen uzman psikiyatristtir. Klinik değerlendirme, tanı koyma ve gerekli durumlarda ilaç tedavisini planlama sürecini yönetir. Bazı vakalarda antidepresan tedaviler etkili olabilir ve bu tedavi bazen yalnızca luteal fazda uygulanabilir.
Kadın doğum uzmanı hormonal süreçleri ve olası jinekolojik eşlik eden durumları değerlendirir. Gerekli görüldüğünde hormonal düzenlemeler planlanabilir.
Klinik psikolog ya da psikoterapist ise duygu düzenleme, ilişki çatışmaları, öfke ve irritabilite yönetimi, kendilik algısındaki dalgalanmalar ve stresle baş etme konularında destek sağlar. Psikoterapi, kişinin döngüsünü tanımasına, tetikleyicileri fark etmesine ve daha sağlıklı baş etme stratejileri geliştirmesine yardımcı olabilir.
Yaşam tarzı düzenlemeleri — düzenli uyku, egzersiz, stres yönetimi ve dengeli beslenme — tedavi sürecini destekleyici unsurlar arasındadır.
En önemlisi şudur: PMDD kader değildir. Doğru tanı, uygun uzman desteği ve düzenli takip ile belirtiler büyük ölçüde kontrol altına alınabilir. Her ay yeniden yıkılan o “ev”, doğru destekle daha sağlam temeller üzerine inşa edilebilir. Yardım istemek zayıflık değil, iyileşmenin ilk adımıdır. PMDD ile yaşamak zor olabilir; ancak yalnız değilsiniz ve destek mümkündür.
