Pozitif psikoloji literatürü incelendiğinde iyi oluş kavramı en temel konular içinde yer almaktadır (Demirci, Ekşi, Dinçer ve Kardaş, 2017). Psikopatolojiden farklı olarak bireyleri tüm yaşamsal yönleri ile fark edip olumlu perspektifler ile değerlendirilmesi fikri, pozitif psikoloji araştırmaları açısından iyi oluş kavramının üstünde çalışılmasına yol açmıştır (Meral, 2014).
Psikoloji alanının tarihsel bir incelemesi yapıldığında pozitif bir bakış açısı ile bireyi ele almak yerine, çeşitli bozuklukların açıklanması yolunda yürütülen çalışmaların çoğunlukta olduğu görülmektedir. Alandaki bu eksiklikten yola çıkılarak pozitif psikoloji çalışmaları öne çıkmaya başlamış ve iyi oluş kavramı en temel araştırma konularından biri haline gelmiştir (Demirci ve ark., 2017; Meral, 2014).
Kişisel ve Öznel İyi Oluş
Pozitif psikoloji alan yazınında yakından araştırılan kişisel iyi oluş kavramı, bireyi kısıtlı ve belirli bir zaman aralığında ortaya çıkan olumlu veya olumsuz etkiler bırakıp davranışları biçimlendiren bir yaklaşımdan farklı olarak, daha uzun bir sürece yayılan kişinin genel yaşam memnuniyeti ve yaşamdan aldığı doyumu irdeleyen bir bakış açısının göstergesidir (Meral, 2014).
Literatür incelendiğinde iyi oluş kavramını açıklamaya çalışan pek çok bakış açısının olduğu ve çeşitli özellikleriyle birbirinden ayrılıp kimi noktalarda ise ortak bir zeminde yer alan tanımlamalar yapıldığı anlaşılmaktadır (Demirci ve ark., 2017).
İyi oluş kavramı ele alınırken, kimi zaman birbiri yerine kullanılan fakat belirli farklılıkları içeren kişisel iyi oluş ve öznel iyi oluş tanımlamalarını incelemek yararlı olacaktır. Bireylerin kendi yaşantıları hakkındaki farkındalığı ve hisleri çerçevesinde, genel olarak yaşamdan alınan doyum ile beraber değerlendirilen yaşam kalitesi doğrultusunda yaşamlarının bütünlüğüne dair öznel bildirimleri ve genel değerlendirmeleri kişisel iyi oluşu kapsamaktadır.
Bireylerin hayattaki hedef ve arzuları açısından bilişsel ve duygusal değerlendirmeleri getiren öznel iyi oluş kavramı ise çeşitli bileşenlerden meydana gelmektedir. Olumlu ve olumsuz duygular ve bu duyguların ortaya çıkış aşamasına zemin hazırlayan çeşitli yaşam olayları bağlamından yaşam memnuniyeti öznel iyi oluş bileşenleri arasında yer almaktadır (Meral, 2014).
Çok Boyutlu İyi Oluş Modelleri ve PERMA Yaklaşımı
İyi oluş kendi içerisinde birçok parametreden ve çoklu bir içeriğin bütününden oluşmaktadır. Çok boyutlu iyi oluş modellerinden biri olan PERMA yaklaşımı, Martin Seligman tarafından ele alınan bir iyi oluş yaklaşımıdır. Bu yaklaşım, çok boyutlu olarak iyi oluşun bileşenlerinden bahsetmektedir. Olumlu duygular, bağlanma, olumlu ve iyi ilişkiler, anlam ve başarı gibi faktörlerin bütün halinde iyi oluşa katkı sağladığı savunulmaktadır. Yaşam doyumu, öznel mutluluk ve sağlık, iyi oluşun belirleyicileri arasında belirtilmektedir.
Bu bakış açısı doğrultusunda iyi oluş, yapısal bir süreç etrafında birbirine etki eden yaşamsal süreçte ayrı ayrı düzlemlerde ortaya çıkmakla beraber birlikte bir bütünlüğü oluşturan bileşenler tek başına tam bir iyi oluş hali vermemekte, bu bileşenler bir araya geldiğinde insan yaşamına anlam katmaktadır (Demirci ve ark., 2017).
İyi Oluşun Bileşenleri
Olumlu Duygular
Çok boyutlu iyi oluş modelinin ilk bileşeni, kişilerin öznel bildirimleri ile ölçülebilen olumlu duygulardır. Mutluluk ve neşeyi arttıran rahatlatıcı duygular bunlar arasında yer almaktadır. Olumlu duyguların yaşantı esnasında deneyimlenmesi ile stres seviyesinin azaldığı, fiziksel ve ruhsal sağlığın iyi anlamda etkilendiği ve dolayısıyla iyi oluşa katkı sağladığı vurgulanmaktadır.
Bağlanma ve Akış
Bağlanma, iyi oluşun ikinci bileşeni olarak pozitif psikoloji alan yazını içinde önemli olarak yer alan akış kavramı ile açıklanmaktadır. İnsanın tüm benliğini ve farkındalığını odaklaması anlamına gelen akış, yaşam kalitesini artırırken, yaşamdan alınan doyumun her an hissedilebilmesine olanak sağlamaktadır.
Olumlu İlişkiler
Olumlu ilişkilerin sağlık üzerinde bıraktığı etkilerin önemi bilinmektedir. Olumlu bir ilişki içinde olma, sevilme, değer görme ve destekleyici bir iletişime sahip olma iyi oluşa katkı sağlamaktadır.
Anlam ve Başarı
Kişinin kendi yaşamının farkında olması ve yaşamında anlam bulması, hayatın yaşamaya değer olduğunun ve iyilik hissinin getirdiği olumlu duyguların ortaya çıkmasını sağlar. Başarı ile beraber yaşamdan doyum almak, hedeflere ulaşmak için gönüllü olmayı ve yaşam kalitesi açısından olumlu etkiler yaratmayı mümkün kılar (Demirci ve ark., 2017).
Psikolojik İyi Oluş ve Alt Boyutları
Bireylerin yaşamlarında tecrübe ettiği öznel değerlendirmeler sonucunda meydana gelen iyi oluş, çeşitli duygusal çıkarsamalar ile anlaşılır olmaktadır (Doğan, 2013). Öznel iyi oluş, günlük konuşma dilinde mutluluk ifadesi ile kullanılır ve bilişsel ile duygusal öğeleri bir arada barındırır.
Psikolojik iyi oluş kavramı ise tüm bir varoluşu, yaşamın tüm süreçlerini anlamlandırmak adına karşımıza çıkmaktadır. Ruhsal ve bedensel sağlık, sosyal çevre ile iletişim ve etkileşim, zihinsel dünyamızdaki oluşumlar psikolojik iyi oluşun bileşenleridir (Telef, 2013).
Psikolojik iyi oluş, hedonik ve eudaimonik iyi oluş olarak iki alt grup içinde açıklanmaktadır. Hedonik yaklaşım, yaşam kalitesinin artması, yaşamdan üst seviyede doyum alınması ve olumlu duyguların olumsuz duygulara kıyasla daha fazla deneyimlenmesi ile mümkündür. Eudaimonik yaklaşım ise bireyin yaşamdan ne istediğini sorgulayıp hedefler belirlemesi, kişisel varlığını geliştirmesi, özgürlüğünü koruması, sosyal çevresi içinde etkili iletişim kurmaya çalışması, varoluşsal olarak benliğini kabul etmesi ve yaşamından anlam bulması üzerine temellenir (Keldal, 2015).
İyi Oluşu Etkileyen Faktörler
İyi oluşu etkileyen faktörler arasında kişilik özellikleri, genetik faktörler, aile hayatı, arkadaş çevresi, eğitim kalitesi, yaşanan mahalle, kent ve ülke, kültürel özellikler, coğrafi özellikler ve iklim sayılabilir. Bu faktörlerin iyi oluş üzerindeki etkisi, bireyin olayları algılayış biçimi ile doğrudan bağlantılıdır (Dost, 2005).
Bireyin kendisini, yaşadıklarını, elde ettiği deneyimleri, çevresel faktörleri ve maruz kaldığı uyaranları nasıl algılayıp yorumladığının iyi oluş üzerindeki etkisi oldukça büyüktür. İnsanlar gün içinde ve yaşamlarının her alanında çeşitli deneyimlerle karşılaşır. Deneyimlenen her olay ve içinde bulunulan durum, bireye kendisine ve yaşama dair farkındalık kazandırır ve çeşitli bakış açıları elde etmesini sağlar (Doğan, 2013).
Bireyin iyi oluşu üzerinde beden ve ruh sağlığı, fiziksel ve duygusal ihtiyaçlarının karşılanma düzeyi, beklentileri ve hayallerinin gerçekleşme ihtimali etkilidir. Sevgi ve saygı ihtiyacının karşılanması, güven duygusu, başarı ve olumlu geri dönüşler, arkadaş ve aile ortamındaki huzur, özsaygısını koruyabilme yetisi ve benlik bilincinin yerleşmiş olması duygusal ihtiyaçlara örnektir. Fiziksel sağlık ise birinci derecede önem taşır.
Bireyin sosyal bir topluluk içinde kendini iyi ifade edebilmesi de iyi oluşa katkı sağlayacaktır (Owen, Çelik ve Doğan, 2017). Fiziksel ve psikolojik ihtiyaçları düzenli olarak karşılanan insan, kendine güven ve başarı elde etme açısından her zaman bir adım önde olacaktır. İhtiyaç ve isteklerin karşılanmasını engelleyen ve strese neden olabilecek durumlar, olumsuz duygulara yol açarak iyi oluşa zarar verecektir (Çivitçi, 2012).
Kaynaklar
-
Çivitçi, A. (2012). Üniversite öğrencilerinde genel yaşam doyumu ve psikolojik ihtiyaçlar arasındaki ilişkiler. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 21(2), 321-336.
-
Demirci, İ., Ekşi, H., Dinçer, D., & Kardaş, S. (2017). Beş boyutlu iyi oluş modeli: PERMA Ölçeği Türkçe Formunun geçerlik ve güvenirliği. The Journal of Happiness and Well-Being, 5(1), 60-77.
-
Doğan, T. (2013). Beş faktör kişilik özellikleri ve öznel iyi oluş. Doğuş Üniversitesi Dergisi, 14(1), 56-64.
-
Dost, M. T. (2005). Öznel iyi oluş ölçeğinin geliştirilmesi: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi, (3)23, 103-111.
-
Keldal, G. (2015). Warwick-Edinburgh Mental İyi Oluş Ölçeği’nin Türkçe formu: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. The Journal of Happiness and Well-Being, 3(1), 103-115.
-
Meral, B. F. (2014). Kişisel iyi oluş indeksi-yetişkin Türkçe formunun psikometrik özellikleri. The Journal of Happiness and Well-Being, 2(2), 119-131.
-
Owen, F. K., Çelik, N. D., & Doğan, T. (2017). Üniversite öğrencilerinin iyilik halinin yordayıcısı olarak psikolojik sağlamlık. Elektronik ve Sosyal Bilimler Dergisi, 16(64), 1461-1479.
-
Telef, B. B. (2013). Psikolojik İyi Oluş Ölçeği: Türkçeye uyarlama, geçerlik ve güvenirlik çalışması. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 28(3), 374-384.
