İçimizdeki Eleştirmen: Yetersizlik Hissini Kim Besliyor?

Giriş

Birçok insan hayatının bir noktasında aynı soruyu sessizce kendine sorar: “Acaba gerçekten yeterli miyim?” Dışarıdan bakıldığında başarılı, güçlü ve ayakta görünen pek çok kişi bile iç dünyasında bu soruyla mücadele eder. Başarılar küçümsenir, yapılan iyi şeyler göz ardı edilir ve en küçük hata büyütülür. Sanki görünmeyen bir ses sürekli kulaklarımızın dibinde konuşur: “Daha iyi olmalıydın.”

Bu ses çoğu zaman bizim kendi sesimiz gibi gelir. Oysa çoğu insanın içinde taşıdığı bu eleştirel ses, doğuştan getirdiğimiz bir özellik değildir. Çoğu zaman geçmişten, deneyimlerden ve öğrendiğimiz mesajlardan beslenen bir iç sestir. Ve bu ses, zamanla yetersizlik hissinin en güçlü kaynaklarından birine dönüşebilir.

Gelişme

Yetersizlik hissi çoğu zaman bir anda ortaya çıkmaz; yıllar içinde yavaş yavaş şekillenir. Çocukluk döneminde sıkça duyulan eleştiriler, başkalarıyla kıyaslanma, başarıya koşullu sevgi veya “daha iyisini yapabilirdin” gibi cümleler zihnimizde iz bırakır. Çocuk için bu sözler sadece o anlık bir eleştiri değildir; zamanla bir iç sese dönüşür.

Büyüdükçe o ses artık dışarıdan gelmez. Bir öğretmenin, ebeveynin ya da çevrenin söylediği sözler içselleşir ve kişi kendi kendine aynı dili konuşmaya başlar. İşte o noktada içsel eleştirmen devreye girer.

İçsel eleştirmen genellikle şu cümlelerle kendini gösterir:

• “Bunu hak etmiyorsun.”

• “Birazdan herkes aslında o kadar iyi olmadığını anlayacak.”

• “Diğerleri senden çok daha iyi.”

• “Bu yaptığın yeterli değil.”

Bu ses çoğu zaman bizi geliştiren bir geri bildirim gibi görünse de, aslında çoğu zaman yıkıcıdır. Çünkü eleştirmenin amacı gelişim değil, kusur aramaktır. Başarıyı görmezden gelir, hataları büyütür ve kişinin kendisiyle olan ilişkisini zedeler.

Yetersizlik hissinin en zorlayıcı taraflarından biri de görünmez olmasıdır. İnsan dışarıdan güçlü görünürken iç dünyasında sürekli bir yargılanma hissi yaşayabilir. Bir başarı elde edildiğinde bile rahatlamak yerine şu düşünce belirir: “Bu sadece şans.”

Buna psikolojide bazen “sahtekârlık hissi” (imposter deneyimi) de denir. Kişi ne kadar başarılı olursa olsun, içindeki eleştirmen ona bunun gerçek olmadığını fısıldar.

Zamanla bu durum kişinin davranışlarını da etkileyebilir. Bazı insanlar hata yapmaktan korktukları için yeni şeyler denemekten kaçınır. Bazıları ise kendilerini kanıtlamak için sürekli daha fazlasını yapmaya çalışır. Her iki durumda da kişinin kendisiyle olan ilişkisi yıpranır. Çünkü içsel eleştirmenle yaşanan bir hayat, çoğu zaman bitmeyen bir sınav gibidir.

Bunun bir başka sonucu da kişinin kendi değerini sürekli dışarıdan gelen onaylarla ölçmeye başlamasıdır. Takdir edildiğinde iyi hissedilir, eleştirildiğinde ise değersizlik duygusu hızla ortaya çıkabilir. Oysa insanın değeri yalnızca performansına veya başarılarına bağlı değildir. Bir insanın değerli olması için kusursuz olması gerekmez.

Aslında içsel eleştirmen çoğu zaman bizi korumaya çalışan bir parçadır. Hata yapmamızı engellemek, eleştirilmekten kaçınmak ya da reddedilmemek için bizi sürekli tetikte tutar. Fakat bu ses kontrolsüz hale geldiğinde, kişinin potansiyelini ortaya koymasını engelleyebilir. Çünkü insan sürekli yargılandığını hissettiğinde risk almaktan uzaklaşır.

Oysa dikkat çekici bir gerçek vardır: İnsanların büyük bir kısmı düşündüğünden çok daha yeterlidir. Fakat içsel eleştirmen o kadar güçlü konuşur ki, gerçeklik algısı zamanla bozulabilir. Kişi güçlü yönlerini görmez hale gelir.

Sonuç

Yetersizlik hissi çoğu zaman gerçeğin kendisinden değil, zihnimizde kurduğumuz sert ve acımasız iç konuşmalardan beslenir. İçimizdeki eleştirmen bazen bizi korumaya çalışır; hata yapmamamızı, daha iyi olmamızı ister. Fakat bu ses kontrolsüz hale geldiğinde kişinin öz şefkatini ve kendine olan güvenini aşındırabilir.

Belki de önemli olan o sesi tamamen susturmak değil, onu fark etmektir. Çünkü fark edilen bir iç ses artık eskisi kadar güçlü değildir. İnsan kendi iç konuşmasını fark ettiğinde, o düşüncelerin mutlak gerçekler değil yalnızca zihninden geçen yorumlar olduğunu görmeye başlar.

Zamanla kişi eleştiren sesi tanımayı ve ona mesafe koymayı öğrenebilir. O noktada içsel dünyada yeni bir alan açılır: daha anlayışlı, daha destekleyici ve daha gerçekçi bir iç ses.

Öneriler

Yetersizlik hissiyle baş etmek için küçük ama etkili adımlar atılabilir:

• İç sesinizi fark edin. Kendinize söylediğiniz cümleleri yakalamaya çalışın. Gerçekten bir arkadaşınıza böyle konuşur muydunuz?

• Başarıları küçümsemeyin. İnsan zihni hataları büyütmeye eğilimlidir. Bilinçli olarak yaptığınız iyi şeyleri hatırlamaya çalışın.

• Karşılaştırma tuzağından uzaklaşın. Her insanın hikâyesi, temposu ve koşulları farklıdır.

• Kendinize daha şefkatli bir dil kullanın. Eleştirel sesin karşısına destekleyici bir iç ses koymak mümkündür.

Unutmamak gerekir ki, insanın en uzun ilişkisi kendisiyle olan ilişkisidir. İçimizdeki eleştirmenin sesini biraz kısabildiğimizde, yerini daha anlayışlı ve destekleyici bir ses almaya başlayabilir. Ve çoğu zaman o noktada fark ederiz: Belki de düşündüğümüz kadar yetersiz değildik; sadece kendimize uzun zamandır çok sert davranıyorduk.