“İç ve dış dünyadan alınmış her çeşit uyarım ve duyuma bilgi, tüm bu bilgilerin hepsine deneyim denir. Bellek ise zihnin deneyimleri tutma işlevidir.” — Y. Özakpınar
H.M.’nin çocukluk döneminde başlayan, zaman içinde şiddetlenen, farmakolojik tedaviye dirençli epileptik nöbetleri bulunmaktadır. Beyin Cerrahı Dr. William Beecher Scoville tarafından muayene edilmiş ve nöbet yükünü azaltmak amacıyla 1953’te bilateral medial temporal lob cerrahi işlemle çıkarılmıştır. Ameliyat sonrası dönemde nöbetlerin sıklığı ve şiddetinin azaldığı bildirilmiş; ancak anterograd amnezi tablosunun ortaya çıktığı görülmüştür. Anterograd amnezi; beyin hasarı ya da travmatik olaydan sonra yeni bilgilerin uzun süreli bellekte kalıcı temsiller oluşturacak şekilde kaydedilememesidir. H.M. ameliyat öncesi döneme dair birçok anıyı hatırlarken epizodik ve semantik bilgileri uzun süreli belleğine aktaramamaktadır.
Medial Temporal Lob ve Deklaratif Bellek
Temporal lobun iç (medial) kısımları epizodik ve semantik bellek türleriyle yakından ilişkilidir. Yeni deklaratif anıların oluşması ve bellek konsolidasyonundan sorumlu beyin bölgesidir. Parahipokampal alanlar ve limbik sistem yapılarından oluşmaktadır. Amigdala ve hipokampus medial temporal lobda yer alan limbik sistem yapılarıdır. Hipokampus, anıların kodlanması ve uzun süreli temsillere dönüşmesi için kritik bir bölgedir. Deklaratif (açık) bellek, bilinçli olarak hatırlanabilir ve sözel olarak ifade edilebilir. Epizodik ve semantik olmak üzere iki farklı bilgi türünü kapsamaktadır. Epizodik bellek, zaman ve mekansal bağlamda kişisel yaşantılama bilgilerinden oluşmaktadır. Semantik bellek ise genel bilgi ve kavramları içermektedir. Bu bağlamda H.M.’de hipokampus bölgesinin alınması bilgileri uzun süreli temsillere dönüştürememesiyle ilişkilendirilmektedir.
Literatürde epizodik ve semantik belleğe dair bilgilerin ve olayların operasyon sonrasında uzun süreli belleğe aktarılamadığına yer verilmektedir. Medial temporal lob ve hipokampus yapıları (entorhinal korteks, perirhinal korteks; parahipokampal bölgeler) tanıma, bellek konsolidasyonu ve bilgilerin uzun süreli belleğe aktarılmasıyla ilişkilidir. Bir başka deyişle, hipokampus bilgileri depolamaktan ziyade, anı izlerini neokorteks ağlarında uzun süreli temsillere dönüşmesini destekleyen konsolidasyon süreçlerinde rol aldığı için ameliyat öncesindeki anıları hatırlayabilmektedir. Bu durum H.M.’nin ameliyat öncesi yakın dönemdeki anıları anımsayamadığı retrograd amnezi bildirimi ile tutarlıdır.
Non-Deklaratif Bellek ve Bilişsel Sistemlerin Ayrışması
Non-Deklaratif (örtük) bellek türünde bireyin öğrendiği bilgi, davranış ve performansına yansımaktadır. Priming (hazırlama etkisi), koşullanma ve prosedürel (işlemsel) bellek başlıca türlerini oluşturmaktadır. Prosedürel bellek, öğrenilen bilginin tekrar ve alıştırma yoluyla otomatikleşmesi ve pratikte kendini gösteren non-deklaratif bellek türüdür. Prosedürel (işlemsel) bellek bazal ganglionlar, motor korteks ve serebellum bölgeleriyle ilişkilendirilmektedir. İşlemsel bellek ve motor becerilerinin subkortikal yapılarla bağlantılı olması, beceri öğrenmesinin görece korunması ve bellek sistemlerinin ayrışması bu çerçevede açıklanabilmektedir.
Bilgiyi bir süreliğine akılda tutup onunla aktif işlem yapmayı sağlayan dikkatle ilişkili bir bilişsel sisteme çalışma belleği denmektedir. Çalışma belleği (working memory) dorsolateral prefrontal korteks ve fronto-parietal yolaklarla ilişkili görülmektedir. H.M.’de çalışma belleği ve nondeklaratif (örtük) belleğin büyük ölçüde korunduğu bildirilmektedir. Bu durum anlık olarak bilgiyi akıl tutma ile bilgiyi uzun süreli deklaratif kodlama arasında fark olduğuna işaret etmektedir.
Sonuç ve Nöropsikolojik Miras
H.M. özellikle hipokampüs formasyonuyla ilişkili medial temporal lob yapılarının bilateral çıkarılmasına bağlı anterograd amnezi ile karakterize bir vaka örneğidir. Postop bulgular, bireyin yeni bilgiler öğrense de kalıcı olarak epizodik ve semantik bilgileri uzun süreli belleğine kaydedemediğini göstermektedir. Klinik bilgilerden yola çıkarak kuramsal çerçevede hipokampüsü kapsayan medial temporal lobun deklaratif bellekle ilişkili olduğu anlaşılmaktadır. Ek olarak H.M. kısa süreli ve uzun süreli belleğin varlığını gösteren nörolojik bir vaka örneğidir. Ayrıca bellek türlerinin farklı nöral yollar ve anatomik bölgelerle ilişkili olduğu görülmektedir. H.M. vakası bilişsel psikoloji tarihinde önemli bir yer tutmaktadır ve modern nöropsikolojinin oluşmasında önemli bir temel olmuştur.
Kaynaklar
-
Scoville, W. B., & Milner, B. (1957). Loss of recent memory after bilateral hippocampal lesions. Journal of Neurology, Neurosurgery & Psychiatry, 20(1), 11–21.
-
Squire LR. The legacy of patient H.M. for neuroscience. Neuron. 2009 Jan 15;61(1):6-9. doi: 10.1016/j.neuron.2008.12.023.
