Geceleri Neden Daha Fazla Düşünürüz?

İnsan yaşamının temel ihtiyaçı olan uykunun görevi beynin temizliği ve onarımıdır. Uyku; beynin çöpünü boşalttığı, hafızayı düzenlediği, bedeni tamir ettiği ve savunma sisteminin kurduğu hayati bir operasyondur. Uyku sadece dinlenmek için değildir; Uyku, beynin gece vardiyasında çalıştığı, gün içinde biriken zihinsel ve vücut yüklerini temizleyen bir tamir sürecidir. Uyku sürecinde hafıza kendini düzenler, öğrenilen bilgiler pekişir, sinir sistemi denge bulur, bağışıklık sistemi güç kazanır. Uykuya dalmamızı sağlayan beyin ve uyku arasındaki ilişki karşılıklı ve oldukça dinamik bir ilişkidir. Öyleyse beynin bize uykuya hazırlaması gereken süreçte neden uyumak yerine düşünüyoruz? Bu yazı geceleri daha fazla düşünmenin hem bilimsel hemde duygusal yönüne odaklanacaktır.

Geceleri Düşünmenin Bilimdeki Yeri

Gün içinde beynimizi meşgul eden ne varsa gecenin sessizliğinde geri döner. Gün boyunca beynin mantık yürütme, planlama, dikkat ve duygusal düzenlemeden sorumlu olduğu bölge olan prefrontal korteks aktif çalışır. Bu bölge zihnimizin kontrol merkezidir. Zihnimizin yöneticisi gibi gün içinde karşılaştığımız stresli durumları bastırmamıza, duyguları ertelememize ve işlevselliğimizi sürdürmemize yardımcı olan, bir nevi beynimizi bir düzene sokmaya yardımcı olan en “insani” bölgedir. Geceye yaklaşıldığında ise prefrontal korteksin düzenleyici etkisi azalırken, beynin duygusal alarm sistemi olarak bilinen amigdalanın duyarlılığı artar. Ochsner, K.N, & Gross, J. J. (2005). Bu da duygusal düşüncelerin öne çıkmasına sebep olur. Çevredeki uyarıcalar azalır; telefon susar, sosyal etkileşim biter, karanlık ve sessizlik hâkim olur. Dış uyaranların azalması ve sessizliğin artmasıyla birlikte, görmemek için bastırdığımız tüm duygular artık görünür hale gelir. Bu yüzden zihin dışarıya değil, içe yönelir. Dış dünya sustuğunda, içimiz konuşmaya başlar.

Bastırılan Duygular ve Kapanmamış Dosyalar

Zihin, tamalanmamış olanı sevmez. Zeigarnik, B. (1927). Psikolojide buna “Zeigarnik Etkisi” denir; yani yarım kalmış işler ve çözülmemiş durumlar aklımızda daha çok yer tutar. Bastırılan duygular, kapanmamış duygular gibi olur. Zihin netlememiş her şeyi kapanmamış bir dosya gibi açık bırakır. Gün içinde dikkat bizim isteğimiz yada istem dışı bir şekilde başka yerlere dağılsa da, gece bu açık dosyalar gündeme gelir. Zihin, söylenmemiş cevaplar, verilmemiş yada verilememiş tepkiler, edilememiş vedalar, cevapsız kalmış sorular gibi belirsizliklerle sürekli savaş halindedir. Bu “bastırma”, kısa vadede işlevseldir. Ancak uzun vadede duygular ortadan kaybolmaz, gün içinde ayakta kalmayı sağlasa da gece yeniden kendimizi bir savaşın ortasında buluruz ve bu alanın en savunmasız halidir çünkü gece gelen düşünceler dikkatin gevşediği anda kendini hatırlattığı için daha yoğun ve yorucu hissedilir. Gross, J. J. (1998)

Gecenin Psikolojik Savunmasızlığı

Biyolojik olarak, gece saatlerinde kortizol seviyesi düşer, melatonin artar ve beden uykuya hazırlanır. Bu süreçte zihnin “kontrol modu” zayıflar. Gün içinde olayları kontrollü bir şekilde değerlendirmemizi sağlayan zihin etkisi kaybeder. Bu kaybediş sonucu düşünceler daha duygusal, mutlak ve karamsar bir hale dönüşebilir ve bunun yanında gece, yalnızlık hissinin arttığı bir zaman dilimidir. Bu yalnızlık fiziksel değil, daha çok psikolojik bir yalnızlıktır. Bu yalnızlıkla birlikte zaman algısının değişmesi gece saatlerinde gelecek daha belirsiz, geçmiş daha ağır hissedilir. Psikolojik savunmasızlığı arttıran bu ağır hissiyat, duyguların daha yoğun yaşanmasına yol açar. Üzüntü daha derin, özlem daha yakıcı, kaygı daha baskın hissedilir ve bu durum kişide “her şey çok kötü” hissiyatıyla birlikte gece yaşandığı için sanki “gece her şey çok kötü” algısına sebep olur. Ancak burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur; gece gelen düşünceler gerçektikten çok arka planda kalmış duyguların filtresiz halidir. Bunun nedeni; onu değerlendiren zihinsel koşulların değişmesidir.

Geceleri Aşırı Düşünmekten Nasıl Uzaklaşabiliriz?

Ne kadar bu düşünceler bazen bizi rahatsız etse de zihnin amacı bizi rahatsız etmek değil, gün içinde ertelenen duyguları işlemektir. Çoğu zaman sorun oluşturmaz; sadece işlenmemiş düşünceler duyguların bir işaretidir. Bu yüzden çözüm, onlardan kaçmak yada savaşmak değil, onlara sağlıklı bir çözüm üretmektir. Bastırılan düşünceler güçlü bir şekilde geri döner, bu düşünceleri fark etmek önemlidir. Zihinde dönen bu düşünceleri not alıp yazmak onlarla yüzleşmemize sebep olarak yükünü azaltır. Gün içinde kısa bir “duygusal boşaltım zamanı” yaratmak, gece zihinsel yoğunluğu azaltır. Bu yüzden en sağlıklı adım, bazı düşünceleri gece çözmemeye çalışmaktır çünkü gece sustuğunda yükselen düşünceler; çoğu zaman zihnin değil, gün içinde duyulamayan duyguların sesidir. Baumeister, R. F. Et al. (1998).

Sonuç olarak geceleri yükselen düşünceler, zihnin bizi yormak istemesinden değil; duyulmamış duyguların kendine alan aramasıdır. Bazen uyuyamamak, aslında zihnin “beni fark et” deme biçimidir ve belki de en sağlıklı adım, o sesi susturmak değil, anlamaya çalışmaktır.

Kaynakça

Baumeister, R. F., et al. (1998) Ego depletion. Journal of Personality and Social Psychology. Gross, J. J. (1998). Emotion Regulation. Review of General Psychology. Ochsner, K. N., & Gross, J. J. (2005). Cognitive control of emotion. Trends in Cognitive Sciences. Zeigarnik, B. (1927). Über das Behalten von erledigten und unerledigten Handlungen.