Mutluluğun peşinden koşarken belki de en çok unuttuğumuz şey, ona ne kadar hızlı alıştığımız gerçeği. İnsan zihni, kendisi için en güzel anı bile kısa sürede sıradanlaştıracak bir makineye benzer. Çünkü insan beyninin ödül sistemi, deneyimlere uyum sağlama hızını çoğu zaman mutluluğa yüklediğimiz anlamdan daha güçlü yönetir. Bu biyolojik olayın psikolojik karşılığı da hedonizm ve hedonik adaptasyon kavramlarıdır.
Hedonizm; mutluluğun iyi, acıya sebep olan şeylerin de saf kötü olduğunu, haz arayışına dayalı bir yaşam felsefesini ifade eder. Davranış çerçevesinden bakıldığında da organizma ödül veren davranışları tekrarlar.
İnsan zihni, yeni olan her şeye büyük bir merakla yönelse de bu heyecan uzun ömürlü değildir. Bir deneyim ya da kazanım ne kadar etkileyici olursa olsun, zamanla duygu yoğunluğunu kaybeder ve sıradanlaşır. Psikolojide hedonik adaptasyon olarak tanımlanan bu süreç, mutluluğun neden kalıcı bir çizgide ilerlemediğini anlamamız açısından önemlidir. Yani Hedonik adaptasyon; insanların yaşamlarında haz veren ya da kendilerine acı veren durumlarla karşılaştıklarında duydukları heyecan, mutluluk ve üzüntünün zamanla azalması ve bu duruma uyumu ifade eder (Sogutlu, 2018).
Başlangıçta büyük haz uyandıran bir olay kısa süre sonra gündelik hayatın doğal bir parçasına dönüşür. Zihin, kendi dengesini korumak için yeni durumlara hızla uyum sağlar. Bu uyum, kimi zaman olumsuz yaşantıların acısını hafifletip bireyin toparlanmasına yardım eden bir tampon işlevi görürken, kimi zaman da olumlu deneyimlerin etkisini gölgeler.
Bu durumu en açıklayıcı şekilde, Brickman ve Campbell’ın 1971’de öne sürdüğü “hedonik koşu bandı” metaforu anlatır. Bu metafora göre insan, mutluluğa doğru ilerlediğini düşündüğü her adımda aslında yerinde sayar. Hayatı kökten değiştirebilecek bir olayda bile. En çok verilen örneklerden biri de büyük bir piyango kazanmak. Başlangıçta mutluluk büyük bir yükselişle başlar. İlk günlerdeki şaşkınlık ve coşku birkaç ay içinde söner; yeni yaşam koşulları rutine dönüşür ve kişi, duygusal açıdan eski çizgisine geri döner. Böylece, dışsal kazanımların değil, içsel denge ve psikolojik dayanıklılığın mutluluğu belirlediği bir kez daha net bir şekilde anlaşılır (Brickman & Campbell, 1971).
Örneğin yeni telefon aldığında 1 hafta mükemmel gelir, 10 gün sonra nötrleşir. Romantik ilişkin sonlandığında, ilk zamanlar çok zor gelir fakat 6 ay sonra duygusal acı dinmeye başlar ya da iş yerinde terfi aldığında, 2 ay mutlu bir şekilde devam edersin fakat çok zaman geçmeden aynı mutluluk seviyesine geri dönersin.
Hedonik Adaptasyonun Nedenleri
Bir şarkıyı art arda 20 kez dinlediğiniz oldu mu? Bu mekanizmayı anlatan son zamanlarda sıkça kullandığımız günlük ifadelerden biri; ‘’şarkıyı eskittim.’’ Psikolojik karşılığı ile duygusal doyum. Sürekli maruz kaldığımız haz verici uyaranın etkisi, tekrarlandıkça azalır. Şarkıyı ilk defa dinleyip beğendiğimiz anda ki hazzı vermez. Diğer bir neden ise; bir üst basamağa ulaşma arzusu. Karşılaştırmalı düşünme temelinde ulaşılan hedefe uyum sağlayıp, artık o hedefin çok cazip gelmemesini ve bir üst basamak hayalini barındırır. Daha iyisi neden olmasın? Günümüzde değişen çevresel koşulların da etkisiyle yaşam bizi bir üst model telefona, arabaya ya da kısa süreli haz veren bir uyarıcıya ulaşmaya zorluyor.
Yani önce keyif sonra tatmin ve sonuç olarak yeni arayışlara girerek kendimizi bu hedonik koşu bandı (hedonik çark) içinde buluyoruz.
Bu Çarktan Nasıl Çıkarız?
Farkında olmadan içine girdiğimiz bu hedonik çark aslında sabit bir nokta değil sürekli şekillenen bir süreç. Bu koşu bandından inmenin en iyi yolu ise günlük yaşamımızda çoğumuzun teğet geçtiği farkındalık kavramı. Durup ne yaşadığımızı, nasıl bir döngünün içinde yer aldığımızın bilincine varmak. İçsel tatminimizi sağlamak için dışarıda olana ne kadar anlam yüklediğimizi anlamak. Bu noktada Mindfulness egzersizleri hızımızı biraz yavaşlatıp, otomatik süreçlerin farkına varmamıza büyük katkı sağlayacaktır. Bu döngünün hızını azaltmanın diğer bir yolu ise; şükran duygusunu hatırlamak. Fakat burada bahsedilen şükran ‘şükret haline, bunu bulamayanlar var.’ gibi bir yerden değil tabii ki! Gerçekten elde ettiklerine ya da sahip olduklarına minnettarlık duymak.
Sonuç olarak, mutluluğu sabit bir varış noktası gibi görmeye devam ettiğimiz sürece bu koşu bandının hızını biz belirleyemiyoruz. Oysa yaşam, sahip olduklarımızı yeniden keşfettiğimiz, hızımızı ayarlayabildiğimiz ve anlamı içeride aradığımızda değişiyor. Hedonik adaptasyonu tamamen yok etmek mümkün olmayabilir ama onunla daha bilinçli bir ilişki kurmak mümkün. Belki de mutluluk, yeni olana koşmaktan çok, halihazırda var olana uyanabilme yetisinde gizlidir.
Bu durumu en güzel Michel de Montaigne özetler: ‘’Talih bir insana bütün nimetlerini verse bile, onları tadabilecek bir ruh gerekir. Bizi mutlu eden, bir şeyin sahibi olmak değil, tadına varmaktır.’’
Kaynakça
-
Brickman, P., & Campbell, D. T. (1971). AND PLANNING THE GOOD SOCIETY¹. In Adaptation-level Theory: A Symposium (p. 287). Academic Press.
-
Sogutlu, D. (2018). Designing emotions that last. Exploring the means to regulate hedonic adaptation.
