“Seninle hiç konuşmadan, hayalini yaşadım.” — Kenan Doğulu
Hepimiz hayatımızda belki de en az bir kez olmak üzere platonik aşk yaşamış olabiliriz.
Peki nedir bu platonik aşk? Hayranlık mı? Karşımızdaki kişiyi takıntı haline getirme eğilimi mi? Saplantı mı? Peki platonik aşk beyin kimyamızı nasıl etkiler? Platonik aşk yaşadığımız zaman beyinde hangi bölgeler çalışır? Psikolojik ve nöropsikolojik temelleri nelerdir?
Bu yazıda platonik aşk kavramının psikolojik ve nöropsikolojik (beyinde yer alan bölgeler) temelleri ele alınacaktır.
1. Platonik Aşk Nedir?
Platonik aşk kavramı, kişinin romantik ya da cinsel ilişki kurmaksızın idealize ettiği birine karşı romantik ilgi ya da duygusal yakınlık kurma eğilimidir. Bu romantik ilgi çoğunlukla karşılıksızdır ve kişi karşısındaki kişiye karşı duygusal bağlılık geliştirme eğilimindedir.
Birey romantik ilgi duyduğu kişiye hayranlık duyar, onu idealize eder ve onu olduğundan çok ideal bir mertebede görme eğiliminde olur.
2. Platonik Aşkın Psikolojik Temelleri
Platonik aşk yaşama eğiliminde olan bireylerde ilişki kaygısı gözlemlenebilir. Bu nedenle romantik ilişkiden kaçınma davranışı gösterme eğiliminde olabilirler. Kişi gerçek bir romantik ilişkinin çatışmalarından, zorluklarından ve risklerinden kaçınma davranışı sergiler ve kendi arzularını, romantik ilişki beklentilerini ve ideallerini bu “idealize” ettiği partner üzerinden yaşar ve doyuma ulaşır.
Çoğunlukla bu “idealize” partner, kendi kişiliğine, hayat dinamiğine, yaşantılarına ve hayat beklentilerine uygun değildir. Bu nedenle platonik aşk yaşama eğiliminde olan bireyler idealizasyon, yansıtma ve kaçınma savunma mekanizmalarını gösterme eğilimindedir.
Bağlanma stilleri, özellikle kaygılı bağlanma ve kaçıngan bağlanma ile bağlantılıdır. Düşük öz-benlik ve özsaygı ile ilişkili olan bu bireyler, kendi iç dünyalarında güvenli bir sevgi alanı oluştururlar ve konfor alanlarından çıkmakta zorluk yaşarlar.
Ayrıca, kendisine öz şefkat gösterme konusunda zorluk yaşayan ve kendisini acımasızca eleştiren bireylerde de platonik aşk yaşama eğilimi yüksektir.
Sonuç olarak, platonik aşk yaşama eğiliminde olan bireyler konfor alanından çıkmakta zorluk yaşama eğilimindedir. Romantik ilişkinin sorumluluğunu alamazlar ve kendi hayal dünyalarında yarattıkları idealize bir partnerle bağ kurma çabasına girerler. Platonik aşk yaşayan bireylerde, çoğunlukla depresyon, anksiyete, stres vb. olumsuz durumlar gözlemlenebilir.
3. Nöropsikolojik Boyut
Platonik aşkın nöropsikolojik temelleri, beynin ödül sistemi, motivasyon ve bağlanma sistemlerinin karmaşık etkileşimine dayanır. Araştırmalar, özellikle dopamin ve oksitosin gibi nörotransmitterlerin bu tür aşklarda merkezi bir rol oynadığını göstermektedir.
Platonik aşkta, elde edilemeyen birine duyulan ilgi, beynin ödül beklentisi ile ilişkili bölgelerini — örneğin ventral tegmental alan (VTA) ve nucleus accumbens — aktive eder. Bu bölgeler, dopamin salınımını artırarak kişide yoğun bir motivasyon, merak ve arzu hissi yaratır.
Birey karşısındaki nesneye (aşk figürüne) ulaşabilmek umuduyla beyindeki ödül sistemini sürekli uyarır, fakat karşılık alamadığı için nesne ile ilgili obsesif (takıntılı) düşünceler geliştirme eğiliminde olur.
Oksitosin ve vazopressin, bağlanma ve güven duygularını pekiştirerek platonik aşkın kalıcı olmasına katkı sağlar. Kişi ile aşk figürü arasında gerçek bir duygusal bağ kurulmamış olsa bile, birey bu aşk nesnesine karşı duygusal bağlılık gösterme eğilimindedir. Bu durum platonik aşkın uzun süreli olmasının nedenini bilimsel olarak açıklamaktadır.
Beyinde yer alan ayna nöronların, platonik aşk dinamiğinde önemli bir yer aldığı yapılan araştırmalarda gözlemlenmektedir. Kişi, aşık olduğu figürün davranışlarını izleyip zihninde taklit eder ve karşılıklı etkileşim varmış gibi bir hayal dünyası kurar. Bu süreç, hayali senaryoların canlı tutulmasına ve platonik aşkın sürmesine zemin hazırlar.
Sonuç olarak, platonik aşk; ödül sisteminin beklenti ve hayal kırıklığı döngüsüne, bağlanma sisteminin içselleştirilmiş güven arayışına ve ayna nöronların empati süreçlerine dayanan nöropsikolojik bir yapı olarak değerlendirilebilir.
4. Platonik Aşkın Sonuçları
Platonik aşk yaşayan birey, romantik ilişki yaşayamadığı için karşı taraftan duygusal doyum alamaz ve cinsel haz yaşayamaz. Birey duygusal doyum alamadığı gibi yaşadığı yoğun olumsuz duygular arasında hayal kırıklığı, üzüntü, öfke, kızgınlık vb. yer alır.
Çaresizlik, umutsuzluk, sevilmemek, beğenilmeme gibi düşünceler kişinin özgüvenini zedeler. Bu düşünceler aynı zamanda bireyin sosyal iletişimlerini ve ilişkilerini de etkiler. Birey romantik ilgi duyduğu kişiden karşılık göremediği için daha içine kapanık, daha depresif, daha ümitsiz hisseder ve etrafındaki kişilerle iletişimini bile sınırlandırabilir.
Platonik aşkın bireyin psikolojik sağlamlığına olumsuz yönde bir etkisi olmasına rağmen, kişiyi kişisel gelişim ve yaratıcılık noktasında olumlu yönde destekleyebilir. İlgi duyulan kişiye yazılan şiirler, romanlar vb. yaratıcılığı olumlu yönde etkiler. İncelendiği zaman edebiyat vb. sanat alanlarında “platonik aşk” konusu oldukça geniş yer tutmaktadır.
Kişisel gelişim bağlamında ele alındığında ise kişinin kendi gerçekleştirme (self-actualization) yolculuğunda platonik aşk önemli bir deneyimdir.
Sürekli platonik aşk yaşama eğiliminde olan kişilerde ise romantik ilişki yaşamadıkları, bu noktada doyuma ulaşamadıkları ve duygusal destek alamadıkları, cinsel tatmin yaşamadıkları için depresyon, kaygı bozuklukları, stres vb. olumsuz psikolojik sonuçlar ortaya çıkabilir.
SONUÇ
Duygusal destek, karşılıklılık, güven duyma gibi temel dinamikler her türlü insan ilişkisinde olduğu gibi romantik ilişkilerde de hayati bir öneme sahiptir.
Özellikle romantik ilişkilerde, bireylerin kendilerini güvende hissettikleri, duygularını ve düşüncelerini açıkça ifade edebildikleri, karşılıklı saygı ve anlayış temelinde kurulan bir iletişim biçimi; hem ilişkinin sağlıklı bir şekilde sürdürülmesi hem de bireylerin psikolojik iyi oluşlarının desteklenmesi açısından vazgeçilmezdir.
Güven dolu ve paylaşım odaklı bir iletişim, çiftlerin birbirine bağlanmasını kolaylaştırırken, aynı zamanda zorlayıcı yaşam olayları karşısında ilişkinin dayanıklılığını artırır ve bireylerin duygusal ihtiyaçlarının karşılanmasına katkı sağlar.
