Bir noktada çoğumuz şu düşünceye tutunmuşuzdur: “Doğru kişiyle olursam her şey yoluna girecek.”
Tartışmalar azalacak, anlaşılmak zahmetsiz olacak, hayal kırıklıkları kendiliğinden ortadan kalkacak. İlişki, neredeyse kusursuz bir uyum alanına dönüşecektir. Bu inanç ilk bakışta umut verici görünse de çoğu zaman ilişkilerin en görünmez yüklerinden birini de beraberinde taşır: mükemmeliyet beklentisi.
“Doğru kişi” fikri, romantik bir arayıştan çok daha fazlasıdır. Aslında bu fikir, ilişkiden beklenen kusursuz senaryonun bir temsilidir. Partnerin bizi her zaman anlaması, ihtiyaçlarımızı sezmesi, zor anlarda hiç tökezlememesi beklenir. Ancak insan ilişkileri özellikle romantik ilişkiler senaryosu baştan yazılmış filmler gibi ilerlemez. Tam da bu noktada, mükemmeliyetçilik beklentilerimizin ve ilişkinin içine sessizce sızar. Psikoloji literatürü mükemmeliyetçiliği yalnızca başarı odaklı bir özellik olarak değil, aynı zamanda ilişkisel bir tutum olarak da ele alır.
Mükemmeliyetçi Zihin ve Belirsizlik
Karşı tarafın bizi ne kadar anlayacağını, ilişkinin nereye evrileceğini en baştan bilmek mümkün değildir. Mükemmeliyetçi zihin ise netlik ister. Kesinlik ister. Risk almadan güvence arar. Fakat yakınlık, tam da bu kontrollü alanın biraz dışına çıkmayı gerektirir.
Bazen de “daha iyisi olmalı” düşüncesi, hayal kırıklığı yaşamamak için kurulan görünmez bir mesafedir. Kişi, yüksek standartları sayesinde kimseye tam yaklaşmaz; böylece reddedilme ihtimali de askıda kalır. Bu noktada soru şudur: Kusursuzluk beklentisi gerçekten ilişkiyi mi koruyor, yoksa bizi incinmekten mi?
Belki de ilişkilerde esneklik, mükemmelliğin karşıtı değildir; onun daha olgun bir biçimidir. İlişkilerde mükemmeliyetçilik; partnerden, ilişkiden ya da ilişkinin gidişatından hatasızlık bekleme eğilimiyle kendini gösterir. Bu beklenti çoğu zaman açıkça dile getirilmez. Daha çok içsel bir ölçüt olarak çalışır ve hayal edilenle yaşanan arasındaki fark büyüdükçe hayal kırıklığı da aynı ölçü de büyür.
Bilişsel Çarpıtmalar ve Siyah-Beyaz Düşünce
Bilişsel açıdan bakıldığında, “doğru kişi” yanılgısı genellikle siyah-beyaz düşünceden beslenir. İlişkinin doğal iniş çıkışlarını tehdit olarak algılamaya yol açar. Oysa çatışma, uyumsuzluk ya da hayal kırıklığı bir ilişkinin yanlış olduğunun değil, insani olduğunun göstergesidir.
Akılcı-davranışçı bakış açısı ise bu noktada daha görünmez bir sürece dikkat çeker: Zihnimiz, yaşadığımız olayları çok hızlı biçimde yorumlar ve bu yorumlar duygularımızı şekillendirir. Partnerin bir sözü, zihinde “Doğru kişi olsaydı bunu yapmazdı” ya da “Bu ilişki böyle olmamalıydı” cümlesine dönüşebilir. Bu düşünceler çoğu zaman fark edilmeden arka planda çalışır ve ilişkiye dair genel bir yargıya evrilir. Oysa düşünce biraz esnediğinde, duygunun da yumuşaması mümkündür. “Böyle olmasını istemezdim ama bazen zorlanabiliriz” diyebilmek, ilişki üzerindeki görünmez baskıyı azaltır. Çünkü sorun yaşamak, yanlış bir ilişkide olduğumuzu değil; iki insanın birbirini öğrenmeye çalıştığının göstergelerinden biridir.
Olmalı İnançları ve Performans Kaygısı
Akılcı-duygusal yaklaşım ise “olmalı”larla örülü inançlara dikkat çeker. “Partnerim beni her zaman mutlu etmeli”, “Seviliyorsam hayal kırıklığı yaşamamalıyım” gibi katı beklentiler, ilişkiyi paylaşım alanı olmaktan çıkarıp bir performans sahnesine dönüştürür. Partner, zamanla “olması gereken kişi” rolünü taşımak zorunda kalır. Bu yük, yakınlığı beslemek yerine yıpratır.
Şema terapisi perspektifinden bakıldığında, ilişkilerde mükemmeliyetçilik çoğu zaman yüksek standartlar ve koşullu kabul şemalarıyla ilişkilidir. Kişi, sevilmenin ve kabul edilmenin hata yapmamaya bağlı olduğuna dair erken dönem deneyimler geliştirmiş olabilir. Bu durumda “doğru kişi”, aslında “beni hiç hayal kırıklığına uğratmayacak kişi” anlamına gelir. Ne var ki böyle bir ilişki biçimi, uzun vadede tükenmişlik ve duygusal mesafeyle sonuçlanabilir.
Kaybetme Korkusu ve Kusursuzluk Çabası
Buradaki kritik nokta şudur: Mükemmeliyetçilik çoğu zaman ilişkideki sevgiden değil, kaybetme korkusundan beslenir. Hata olursa terk edilme, eksik olunursa sevilmeme kaygısı devreye girer. Bu nedenle kişi, ilişkiyi olduğu haliyle kabul etmek yerine sürekli düzeltmeye, iyileştirmeye, “olması gerekene” yaklaştırmaya çalışır. Ancak ilişkiyi kusursuzlaştırma çabası, paradoksal biçimde ilişkideki canlılığı azaltır.
Belki de sormamız gereken soru şudur: Bir ilişkiden mükemmellik beklediğimizde, onun hangi gerçek ihtiyacını görmezden geliyoruz?
Yakınlık, kusursuzlukla değil; zamanla ve partnerimizi dinleyerek derinleşir. Anlaşılmak, hatasız olmakla değil; anlaşılmaya açık olmakla mümkün hale gelir. “Doğru kişi” fikri yerine, “birlikte öğrenebilen iki insan” fikri ilişkiler için daha sürdürülebilir bir zemin sunar.
Sonuç: Bir Süreç Olarak İlişki
İlişkiler, tamamlanmış ürünler değil; devam eden süreçlerdir. Bu süreçte hayal kırıklıkları kadar onarımlar, uyumsuzluklar kadar yeniden ayarlamalar da vardır. Mükemmel olmayan bir ilişki, başarısız bir ilişki değildir. Aksine, insan olmanın tüm izlerini taşıyan bir ilişkidir. Belki de asıl mesele, doğru kişiyi bulmak değil; ilişkide doğru ve gerçekçi beklentiler kurabilmektir. Bu farkındalık, çiftlerin birbirine karşı daha hoşgörülü olmasını sağlayan bir psikolojik esneklik kazandırır.
KAYNAKÇA
Hewitt, P. L., & Flett, G. L. (2017). Perfectionism: A relational approach to conceptualization, assessment, and treatment. Guilford Press. Beck, A. T. (1988). Love is never enough: How couples can overcome misunderstandings, resolve conflicts, and solve relationship problems through cognitive therapy. Harper & Row. Soygüt, G. (Ed.). (2014). Uygulamada şema terapi: Şema mod yaklaşımına giriş rehberi. Nobel Akademik Yayıncılık.
