Yılın son günlerine yaklaşırken, birçok insanın içinde tarif edilmesi zor bir ağırlık belirir. Takvim yaprakları azalır, sosyal medya geri sayımlarla dolar, yeni yıl planları konuşulurken bazı duygular sessizce geri çekilir. Bir şeylerin “kapanıyor” olduğu hissi, zihinde ve bedende kendini belli eder. Çünkü bir yıl biterken, yalnızca zaman geçmez. Aynı zamanda olabilecekken olamayanlar, başlanamayanlar, ertelenenler ve artık mümkün olmayan ihtimaller de geride kalır.
Psikolojide yas, çoğunlukla somut bir kayıpla ilişkilendirilir. Bir kişinin, bir ilişkinin ya da geri gelmeyeceği bilinen bir şeyin kaybıyla… Oysa insan zihni yalnızca kaybettiklerine değil, hiç yaşayamadıklarına da yas tutar. Yaşanma ihtimali olan ama gerçekleşmeyen deneyimler de zihinsel dünyada bir iz bırakır. Bir yılın bitişi, bu nedenle birçok kişi için görünmez bir yas sürecini beraberinde getirir.
Bu yas çoğu zaman tanınmaz. Çünkü ortada “yas tutulması gereken” net bir olay yoktur. Hayat devam eder, takvim değişir, yeni hedefler konuşulur. Ancak iç dünyada, sessiz bir kapanış yaşanır.
Görünmeyen Kayıplar
Bir yıl boyunca kurulan ama gerçekleşemeyen hayaller, bitirilemeyen ilişkiler, cesaret edilemeyen adımlar ve “belki seneye” denilerek ötelenen kararlar… Bunların hiçbiri takvimde işaretli değildir; ancak zihinsel ve duygusal düzeyde iz bırakır. Yıl sonuna gelindiğinde bu izler daha belirgin hale gelir. Çünkü artık o yıl, geri dönülemeyecek bir zaman dilimi olarak kapanır.
Bu durum çoğu zaman şu cümleyle ifade edilir:
“Bu yıl da istediğim gibi olmadı.”
Bu cümle yalnızca bir memnuniyetsizlik ifadesi değildir. Aynı zamanda bir kayıp farkındalığıdır. Kişi, geride kalan yılın artık değiştirilemeyeceğini idrak eder. Ve her idrak, beraberinde bir vedayı getirir. Bazen bu veda yüksek sesle değil; sessiz bir kabullenmeyle yaşanır.
Yıl Sonu Hüznü Neden Artar?
Aralık aylarında duygusal yoğunluğun artmasının birkaç temel psikolojik nedeni vardır. Bunlardan biri, zihnin doğal olarak geçmişe dönük değerlendirme yapma eğilimidir. İnsan beyni, zamanın sınırlarına yaklaşıldığında geriye bakar; yapılanları ve yapılamayanları yan yana koyar. Bu karşılaştırma, çoğu zaman ideal benlikle gerçek benlik arasındaki mesafeyi görünür kılar.
Bir diğer etken, sosyal karşılaştırmanın bu dönemde daha yoğun hale gelmesidir. Yıl sonu döneminde başkalarının “başarı özetleri”, mutlu anları ve yeni hedefleri daha görünür olur. Bu görünürlük, kişinin kendi hayatında eksik hissettiği alanları daha sert biçimde fark etmesine yol açabilir. Oysa bu karşılaştırmalar, çoğu zaman gerçeğin tamamını değil, seçilmiş bir yüzünü yansıtır. Görünmeyen yorgunluklar, vazgeçişler ve içsel mücadeleler paylaşılmaz.
Yas burada sessizce devreye girer. Kayıp açıkça adlandırılamadığı için çoğu kişi ne yaşadığını anlamakta zorlanır; yalnızca bir ağırlık, bir yorgunluk ya da sebepsiz bir hüzün hisseder. Bu duygular bazen “şükretmem gerekirken böyle hissetmemeliyim” düşüncesiyle bastırılmaya çalışılır. Ancak bastırılan her duygu, başka bir yoldan kendini ifade etmeye devam eder.
Yas Sadece Kaybettiklerimiz İçin Değildir
Psikolojik açıdan yas, yalnızca birini kaybettiğimizde değil; bir dönemi, bir ihtimali ya da bir versiyonumuzu geride bıraktığımızda da yaşanır. Yıl bitiminde tutulan yas, çoğu zaman “olabilecekken olamayan ben”e yöneliktir. Daha cesur olabilecek, daha mutlu hissedebilecek ya da daha farklı seçimler yapabilecek o benlik artık geride kalmıştır.
Bu yas süreci bastırıldığında ya da yok sayıldığında, kişi kendini suçlamaya daha yatkın hale gelir.
“Daha çok çabalamalıydım.”
“Herkes yapıyor, ben neden yapamadım?”
Bu düşünceler, çoğu zaman yaşanan kaybı telafi etme çabasının bir yansımasıdır. Oysa yasın temel ihtiyacı telafi değil, fark edilmektir. Tanınmayan yas, kişiyi sürekli ileriye itmeye çalışırken içsel bir yorgunluk yaratır.
Terapi Odasından Yıl Sonuna Bakmak
Terapi odasında yıl sonlarına doğru benzer temalarla sıkça karşılaşılır. Danışanlar, belirgin bir neden olmaksızın içsel bir sıkışmışlık hissinden söz eder. Bu noktada önemli olan, bu duyguyu patolojik bir durum olarak etiketlemek değil; bağlamı içinde anlamlandırmaktır. Yılın bitişi, birçok kişi için duygusal bir eşiktir.
Bir yılı bitirmenin yas boyutunu kabul etmek, kişinin kendisiyle daha dürüst bir temas kurmasına olanak tanır. Yas, zayıflık değil; insan olmanın doğal bir parçasıdır. Duyulmadığında ağırlaşır, kabul edildiğinde ise kabullenme ile yumuşar. Kişiye nefes alacak bir alan açar.
Vedaya Alan Açmak
Her bitiş, bir vedadır. Ve her veda, aceleyle olumluya çevrilmek zorunda değildir. Bazen yapılabilecek en sağlıklı şey, geride kalan yıla bakıp
“Bu kadarı oldu”
diyebilmektir. Ne daha fazlasını zorlamak ne de eksikleri inkâr etmek…
Bir yılı bitirmek de bir yas sürecidir.
Belki de mesele yeni bir yıla hazırlanmak değil, biten yılı hakkıyla uğurlayabilmektir.
