Sessizlikle Büyüyen Bir Konu
Özel gereksinimli bireylerin yaşamında cinsellik konusu, çoğu zaman sistematik bir şekilde değil; sessizlikler, çekinceler ve ertelenmiş konuşmalarla geçer. Ne tamamen yok sayılabilir ne de yalnızca “problemli davranış” ortaya çıktığında fark edilmesi gereken bir alan olarak düşünülebilir. Çünkü cinsel gelişim, her birey gibi özel gereksinimli bireylerin de bedensel, duygusal ve sosyal gelişiminin doğal bir parçasıdır.
Ebeveynler genellikle cinsellikle ilgili davranışları, merak içeren soruları ve kendini keşif dokunmalarını tehlike olarak algılar ve bu tür durumlarla karşılaştıklarında “Elini bir daha orada görmeyeceğim”, “Sakın, çok ayıp” gibi söylemlerle hem çocuk için yasak olanı cazip görme kilidini açarlar hem de çocukların utanç duygusunu tetiklerler. Özel gereksinimli çocuklarda ise bu tür söylemlerin etkisi daha fazla olabilir.
Davranışı Problem Yapan Şey Nedir?
Bir davranışı “problem” yapan şey çoğu zaman davranışın kendisi değil; nerede, ne sıklıkta, hangi bağlamda ve hangi gelişimsel düzeyde ortaya çıktığıdır. Örneğin çocuğun bedenini merak etmesi gelişimsel olarak karşılaşılması muhtemel bir durumken, bunu okulda, misafirlikte, parkta vs. yapması mahremiyet becerilerinin desteklenmesi gerektiğini gösterir. Bu noktada amaç davranışı utandırarak bastırmak değil; çocuğa özel alan, beden sınırları ve uygun davranış biçimlerini öğretmektir.
Çocuklarda Cinsellik Yetişkin Cinselliği Gibi Düşünülmemelidir
Çocuklarda cinsellik, yetişkin cinselliği gibi düşünülmemelidir. Çocuğun bedeniyle ilgilenmesi, merak etmesi, dokunması ya da soru sorması çoğu zaman gelişimsel keşfin bir parçasıdır. Özel gereksinimli çocuklarda bu keşif süreci; bilişsel gelişim, sosyal öğrenme, model alma, dürtü kontrolü ve mahremiyet kavramını anlama becerileriyle yakından ilişkilidir. Özel gereksinimli çocukların cinsel davranış ve becerileri sosyal ve bilişsel süreçlerden oldukça etkilenmektedir. Bu nedenle davranışı yalnızca “ayıp” ya da “yasak” olarak etiketlemek, çocuğa neyin uygun olduğunu öğretmek yerine çoğu zaman utanç, kaygı ve gizlilik duygusunu artırabilir.
Ebeveyn Kaygısı Anlaşılır, Fakat Yasaklamak Yeterli Değildir
Ebeveynlerin bu noktada kaygı duyması anlaşılabilir. Çünkü cinsellik, toplumda çoğu zaman konuşulması zor bir alan olarak kalır. Aileler çocuklarını korumak isterken bazen konuyu tamamen kapatmayı, korkutmayı ya da yasaklamayı bir çözüm sanabilir. Ancak özel gereksinimli çocuklar için açık, somut, tekrar eden ve gelişim düzeyine uygun açıklamalar çoğu zaman çok daha işlevseldir. “Ayıp” demek yerine “Bu davranış özel alanda yapılır”, “Bedeninin bazı bölgeleri özeldir”, “Başkalarının bedenine izin almadan dokunulmaz” gibi net ve öğretici cümleler kullanılmalıdır.
Bu Davranışlar Ne Anlatıyor Olabilir?
Bu alanda yapılmış çalışmalara bakıldığında özel gereksinimli bireylerde mahremiyet ve cinsel gelişim alanında çeşitli güçlüklerden söz edilmektedir. Bunlar arasında beden temizliği ve menstrüel bakım becerilerinde zorlanma, özel alan-kamusal alan ayrımını yapamama, cinsel dürtüleri uygun biçimde ifade edememe, başkalarının sınırlarını fark etmekte güçlük yaşama ya da yoğun evlenme ve yakınlık kurma isteği gibi durumlar yer almaktadır. Bu davranışlar çoğu zaman tek başına “ahlaki bir sorun” olarak değil; eğitim, rehberlik ve destek ihtiyacının görünür hâli olarak değerlendirilmelidir.
Mahremiyet Eğitimi Bir Defalık Konuşma Değildir
Bu nedenle özel gereksinimli çocuklarla çalışırken cinsellik eğitimi yalnızca ergenlik döneminde hatırlanacak bir konu olmamalıdır. Mahremiyet, beden güvenliği, özel alan, hijyen, rıza ve sosyal sınırlar erken dönemden itibaren gelişim düzeyine uygun şekilde öğretilmelidir. Bu eğitim bir defalık bir konuşma değil; tekrar eden, somutlaştırılmış ve günlük yaşamın içine yerleştirilmiş bir öğrenme süreci olmalıdır. Görseller, sosyal öyküler, rol canlandırmalar, rutinler ve açık yönergeler bu süreçte destekleyici olabilir.
Cinselliği Konuşmak Teşvik Etmek Değildir
Özel gereksinimli bireylerin cinselliğini konuşmak, onları cinselliğe teşvik etmek değildir; onları belirsizlikten, yanlış bilgiden, istismardan ve utançtan korumanın yollarından biridir. Sessizlik çoğu zaman koruyucu görünür; fakat çocuk için neyin doğru, neyin güvenli ve neyin özel olduğunu öğretmediğimizde, onu aslında daha savunmasız bırakırız. Bu nedenle cinsellik, özel gereksinimli bireylerin hayatında ertelenmiş, utanılmış ya da yalnızca problem çıktığında konuşulan bir başlık değil; gelişimsel, insani ve eğitsel bir hak olarak ele alınmalıdır.
Bir Vaka Üzerinden Düşünelim
12 yaşında hafif düzey zihinsel engeli olan bir çocuk okulda özel bölgesine sıklıkla dokunmaktadır. Öğretmeni derste ve teneffüslerde çocuğun ilgisinin kendi ve arkadaşlarının özel bölgelerinde olduğunu ve bunun aslında bir keşif davranışı olduğunu fark eder. Aileyi çağırır ve bu davranışlardan bahseder. Aile eve gidince çocuğa bu yaptığının ayıp olduğunu ve asla bir daha okuldan böyle bir şikâyet almak istemediklerini söyler. Davranış bir müddet sönse de misafirlikte ve parkta geri dönmeye başladığı fark edilir.
Bu noktada aile çocuğa kısa, net ve bilgilendirici bir yol izlemelidir. Çocuk gelişimsel bir süreç olarak kendini merak etmektedir. “Ayıp”, “yasak” gibi bastırmalar yerine “Merak ediyorsun biliyorum ama bu özel”, “Okul ve park ortak alandır”, “Odan ve banyo özel alandır”, “Bunu yapmak istersen odanda veya banyoya girdiğinde yapabilirsin” gibi yönlendirmelerle süreç yürütülmelidir. Gerektiğinde bir uzmandan destek alınmalıdır.
Unutmayalım, çocuklarımızı yanlışlardan korumak demek onlara yalnızca yasaklar koymak demek değildir. Asıl koruyucu olan; doğru bilgiyi, doğru zamanda, gelişim düzeyine uygun ve şefkatli bir dille verebilmektir.
Bir sonraki yazımda buluşmak üzere.
