Toplumun en güçlü varsayımlarından biri hep şu olmuştur: Aile, koşulsuz sevginin ve güvenin adresi olarak bilinmektedir. Ancak aileden gereken sevgi, saygı, şefkat ve dürüstlüğü göremediğimizde ve aile patolojik bir vaka haline geldiğinde, buna bağlı olarak da haklıyken haksız duruma düşürülüp kimse seni anlamak istemediğinde işler çok büyük bir değişim göstermektedir. Özellikle antisosyal, bağımlı, nevrotik, cinsel ya da fiziksel şiddetin var olduğu ve de narsistik özellikleri yüksek olan ailelerde çocukların çekirdek ve geniş aileden yabancılaşması fazlasıyla görülmektedir.
Bu durumu yaşayanlar için hiç kolay olmamakla birlikte büyük bir kalp ağrısının izlerini taşımaktadırlar… Ailelerinden uzaklaştıkları için yanlarında olsalar ayrı suçlarlar, onlara biraz mesafe oluştursalar yine ayrı suçlarlar… Bu ailelerin ne yazık ki bir terazisi olmaz, kâh iyi kâh kötü… bir gün sana sevgi verirken diğer gün sana trajik bir biçimde kötü davranabilmektedirler belki de… Bir insanın ailesini unutabilmesi imkânsızdır, silmesi ise bir o kadar büyük bir travmadır ki herkesin anlayabileceği bir duygu değildir… Ancak gelinen son nokta şudur; her aile aile midir? Asıl cevap, ne yazık ki değildir…
Buna bağlı olarak klinik gözlemler ve çağdaş araştırmalar, bazı bireyler için ailenin güvenli bir liman olmadığını; kronik stres, duygusal, cinsel ve fiziksel bir tehdit ya da psikolojik yaralanmanın ana kaynağı olabildiğini göstermektedir. Bu bağlamda en fazla vurgulanan kavramsa aileden duygusal ve/veya fiziksel yabancılaşma olarak bilinmektedir.
Bu deneyim, çoğu zaman yanlış anlaşılmaktadır; nankörlük, isyan ya da ahlaki bir saygısızlık olarak düşünülmektedir. Oysa psikolojik açıdan bakıldığında, aileden yabancılaşma çoğu zaman bireyin kendini korumaya yönelik geliştirdiği fonksiyonel bir baş etme şekli olmaktadır.
Aileden Duygusal ve/veya Fiziksel Olarak Yabancılaşma Nedir?
Aileden duygusal ve/veya fiziksel soğuma; bireyin bir ya da daha fazla aile üyesiyle bilinçli, uzun süreli ve sürdürülebilir bir mesafe kurmaya çabalamasıdır. Bu mesafe yalnızca görüşmemek anlamına gelmez bazı durumlarda temas devam eder, ancak ilişki duygusal derinliğini kaybeder ve basit bir işlevselliğe indirgenmektedir.
Bu noktada geçici küslüklerle bu olgu arasındaki ayrım önemlidir. Aileden uzaklaşma genellikle tekrar eden hayal kırıklıkları, sınır ihlalleri ve çözümsüzlüklerin ardından gelişmektedir. Karar çoğu zaman ani değil, uzun süreli bir içsel mücadelenin ve de kalp ağrısının sonucu olmuştur.
Aileden Uzaklaşmanın Psikolojik Nedenleri
Araştırmalar, aileden uzaklaşmanın tek bir nedene indirgenemeyeceğini; çoğunlukla birikimli psikolojik hasarların sonucu olduğunu göstermektedir.
En sık karşılaşılan nedenlerden biri çocukluk döneminde yaşanan duygusal ihmal ve cinsel ya da fiziksel istismar üstüne oluşan travmalardır. Sürekli eleştirilme, aşağılanma, görmezden gelinme ya da cinsel ya da fiziksel olarak taciz edilme, bireyin temel güven duygusunu bir hayli zedelemektedir. Bu tip aile ortamlarında büyüyen bireyler için aile ilişkileri zamanla bir bağlanma alanı olmaktan çıkar ve tetikleyici bir ortama dönüşür.
Bir diğer önemli etken narsisistik, kontrolcü veya sınır ihlaline açık ebeveyn ve kardeş tutumlarıdır. Bu ailelerde bireyselleşme tehdit olarak algılanır; sevgi koşulludur ve çoğu zaman itaatle ilişkilendirilir. Birey, kendi benliğini ve güvenliğini koruyabilmek için mesafe koymak zorunda kalabilmektedir.
Bağlanma kuramı açısından bakıldığında, güvensiz bağlanma örüntülerinin de aileden uzaklaşma ile yakından ilişkili olduğu görülmektedir. Yakınlığın tehlike olarak kodlandığı ilişkilerde, mesafe zamanla psikolojik bir zorunluluk halini almaktadır.
Özellikle kolektivist kültürlerde, aileden uzaklaşma yoğun suçluluk ve utanç duygularıyla birlikte yaşanmaktadır. “Aile her şeye rağmen korunmalıdır” inancı, bireyin yaşadığı ruhsal hasarın görünmez olmasına neden olabilmektedir.
Psikodinamik Perspektiften Bir Değerlendirme
Psikodinamik açıdan aileden duygusal ve/veya fiziksel uzaklaşma, ayrışma–bireyleşme sürecinin gecikmiş ve keskin bir formu olarak ele alınabilmektedir. Birey, bir yandan ait olma ve sevilme ihtiyacını sürdürürken, diğer bir yandan bu ilişkinin ruhsal bütünlüğünü tehdit ettiğini deneyimler.
Bu içsel çatışma çoğu zaman savunma mekanizmalarıyla yönetilmektedir. Duygusal geri çekilme, mesafe koyma ve kimi zaman disosiyatif tepkiler, bireyin kendini koruma çabasının bir parçasını oluşturmaktadır. Winnicott’un “yeterince iyi ebeveyn” kavramı bu noktada önem kazanmaktadır; bu deneyimden yoksun bireyler, aile ilişkilerinde gerçek benliklerini sürdürmeyebilmektedir.
Bu bağlamda aileden uzaklaşma, sevgiden vazgeçmekten çok, kendilik bütünlüğünü koruma ve güvenlik altına alma girişimi olarak değerlendirilebilmektedir.
Travma, Yas ve Süregelen Etkiler
Aileden uzaklaşma yaşayan bireylerde anksiyete, depresyon, bedensel yakınmalar ve karmaşık yas tepkileri sıklıkla görülmektedir. Yas tutulan şey çoğu zaman kaybedilen aile üyesi değil; hiç yaşanamamış olan ideal ilişki ve ebeveyn ya da kardeş figürüdür. Bu faktöre bağlı olaraksa, aile bireyinden uzaklaşmaya sebep olan toplumsal utanç ise ayrı bir vicdan sızısı olarak görülebilmektedir. Bu utanç faktörü daha çok kolektivisttik aile toplumlarında karşımıza çıkmaktadır.
Özellikle karmaşık travma öyküsü olan bireylerde, yakınlık bedensel düzeyde bile tehdit algısı yaratabilir. Bu nedenle mesafe koymak, yalnızca psikolojik değil, fizyolojik bir güvenlik düzenlemesi işlevi de görebilmektedir.
Terapi Sürecinde Aileden Uzaklaşma
Terapi sürecinin amacı bireyi ailesiyle yeniden ilişki kurmaya zorlamak kesinlikle olmamaktadır. Temel hedef, bireyin psikolojik güvenliğini, sınır koyma becerisini ve suçlulukla baş etme kapasitesini güçlendirmektir.
Şema terapi, bağlanma temelli yaklaşımlar ve travma odaklı müdahaleler, bireyin içsel ebeveyn merkezini yeniden yapılandırmasına ve daha sağlıklı ilişki örüntüleri geliştirmesine yardımcı olabilmektedir. Özellikle şema ve psikanaliz temelli terapi ekolleri taciz edenden korunma bağlamında en etkili stratejik müdahaleleri öne sunmaktadır.
Sonuç
Aileden duygusal ve/veya fiziksel uzaklaşma, ahlaki değil; psikolojik bir mesele halini almıştır. Bu deneyim, patolojik bir kopuş olmaktan ziyade, çoğu zaman bireyin ruhsal bütünlüğünü korumaya yönelik geliştirdiği bir hayatta kalma stratejisidir. Bazı insanlar ailesiz kalmaz; kendilerine ilk kez güvenli bir alan yaratmayı inşa ederler…
