İllüzyondan Gerçekliğe: Toksik İlişkilerde Zihnin Kendini Kandırma Mekanizmaları
İnsan zihni, kendi içinde tutarlılık bekleyen hassas bir mekanizmadır. İnançlarımız, tutumlarımız, değerlerimiz ve şahit olduğumuz gerçeklikler birbiriyle uyum içinde olduğunda zihinsel denge hissederiz. Ancak ne zaman ki bize ait olan bir inanç ile karşılaştığımız bir gerçeklik çatışır, zihin derin bir huzursuzluk ve gerilim yaşamaya başlar. Sosyal psikolojide Leon Festinger tarafından ortaya atılan ve bilişsel çelişki olarak adlandırılan bu durum, bireyin zihinsel konforunu tehdit eden en temel psikolojik deneyimlerden biridir.
Bilişsel çelişki, gündelik hayatın pek çok alanında karşımıza çıksa da en yıkıcı ve karmaşık yansımalarını romantik ilişkilerde gösterir. Sağlıksız veya toksik olarak nitelendirilen bir ilişkide kalan birey, her gün, her saniye bu zihinsel çatışmanın tam ortasında sıkışıp kalır. Bir yanda “sevildiğim, değer gördüğüm ve saygı duyulduğum bir ilişkiyi hak ediyorum” inancı, bir diğer yanda ise partnerinin sergilediği ilgisizlik, manipülasyon ve duygusal şiddet gerçekliği durur. Aradaki makas açıldıkça oluşan dayanılmaz zihinsel gerilim, bireyi belki de yüzleşmesi en sancılı soruyla yüzleştirir: Eğer seviliyorsam, neden bu kadar canım yanıyor? Sevgi bu kadar acı veren bir şey mi?
Bilişsel çelişki ortaya çıktığında zihnin önünde teorik olarak iki seçenek vardır: ya içsel inancı ve davranışı değiştirmek, yani ilişkinin kendisine zarar verdiğini kabul edip ayrılmak, ya da algılanan gerçekliği manipüle ederek çelişkiyi ortadan kaldırmak. Ayrılmak; yalnızlık riski, emek kaybı, belirsizlik gibi devasa duygusal maliyetleri taşıdığında, zihin en az direnç gösteren yolu seçer. Partnerin davranışlarını değiştiremeyen ve ilişkiden çıkamayan birey, çelişkiyi çözmek için gerçekliği zihninde yeniden kurgulamaya yönelir. Tam da bu noktada “açıklama çabası” ve “rasyonalizasyon” mekanizmaları devreye girer. Birey, partnerinin olumsuz tutumlarını mantıklı, kabul edilebilir ve hatta “anlaşılır” kılabilmek adına zihinsel hikayeler üretmeye başlar. Bu çaba, ilişkiyi ve kişinin kendi zihinsel dengesini koruma amacına hizmet eden bilinçdışı bir savunma kalkanıdır.
“Toksik” olarak adlandırılan bir ilişkide bilişsel çelişkinin şiddetini azaltmak isteyen zihin, belirli saptırma stratejilerine başvurur. Öncelikli olarak dışsal gerekçelendirme yoluna gidilerek suçu dış dünyada arama eğilimi gösterilir. Partnerin kırıcı veya saygısız davranışı onun kişilik özelliklerine değil; ağır iş tempolarına, çocukluk travmalarına, sosyal yaşantısındaki stres faktörlerine, yani tamamen kontrolü dışındaki sebeplere bağlanır. Bu dışsal açıklamalar yetersiz kaldığında ise zihin süreci içselleştirerek kontrol illüzyonu yaratır. “Bana bağırdı çünkü hassas noktasını bildiğim halde üstüne gittim” düşüncesiyle suçu üstlenmek bireye sahte bir güç hissi verir; çünkü kendi davranışını değiştirirse partnerinin de düzeleceği illüzyonuna tutunmasını sağlar. Tüm bunlara ek olarak, toksik ilişkilerde aralıklı pekiştireçler vardır; ve bu pekiştireçler tüm süreci besler. Partnerin arada sırada gösterdiği beklenmedik şefkat ve ilgi, zihinde ilişkinin “gerçek ve öz” hali olarak etiketlenirken; duygusal şiddet içeren anlar sadece geçici istisnalar olarak sınıflandırılır.
Açıklama çabasını derinleştiren bir diğer önemli dinamik, iktisat psikolojisinde “Sürdürülmüş Yatırım Maliyeti” olarak bilinen emek tuzaklarıdır. Birey, ilişkiye ne kadar çok zaman, emek, duygusal çaba ve hatta maddi kaynak yatırdıysa, ilişkinin işlevsiz olduğunu kabullenmek bir o kadar zor olacaktır. Partnerin hatalı veya toksik olduğunu kabul etmek, sadece o günkü davranışı değil; harcanan yılları, verilen emekleri ve feda edilen benliği de silip atmayı gerektirir. Birey, bunca yılı boşuna harcamış olma fikrinin getirdiği pişmanlık duygusuyla yüzleşmemek adına, “Bunca emekten sonra vazgeçemem.” diyerek partnerini rasyonalize etmeye devam eder.
Açıklama çabası kısa vadede bireyi kaygı ve acıdan koruyor gibi gözükse de uzun vadede özsaygı üzerinde ağır hasarlara sebep olur. Sürekli olarak kendi hislerini geçersiz kılan ve sezgilerini bastıran birey, zamanla kendi gerçeklik algısına güvenmemeye başlar ve algısal yabancılaşma yaşar. Rasyonalize edilen her ihlale zemin hazırlarken, başlangıçta kabul edilemez olan her davranış meşrulaştıkça sınır çizgileri geriye çekilir. En nihayetinde birey zihinsel çelişkiyi sıfırlayabilmek ve çatışmayı önleyebilmek adına partnerinin tüm beklentilerine ayak uydurarak aşırı uyum geliştirir ve kendi benliğini kaybeder.
Bilişsel çelişki, aslında zihnin bireye sunduğu bir imdat çağrısıdır; iç dünyamızda hissettiğimiz o derin huzursuzluk, inandığımız tüm inanç ve değerlerle yaşadığımız gerçeklik arasındaki uçurumdur. Toksik bir ilişkide bu alarmı kapatmak için mazeretler üretmek anlık rahatlamalar sağlasa da, bireyin benliğinin yavaş yavaş silinmesine, ardından da kaybolmasına sebep olur. İlişkilerde zihinsel özgürleşme ve iyileşme çelişkiyi bastırmakla değil; onun getirdiği huzursuzluğu cesaretle kucaklamakla başlar. Partnerin davranışlarına mazeretler aramak yerine gerçekliği olduğu gibi görüp kabul edebilmek, zihinsel dengenin yeniden ve bu kez daha sağlıklı bir zeminde kurulmasını sağlar.
Bilişsel çelişki, bir zayıflık değildir; özsaygımızı yeniden kazanmamız için zihnimizin bize sunduğu en güçlü farkındalık fırsatıdır.
Kaynakça
- Festinger, L. (1957). A Theory of Cognitive Dissonance. Stanford University
- Tavris, C., & Aronson, E. (2007). Mistakes Were Made (but Not by Me): Why We Justify Foolish Beliefs, Bad Decisions, and Hurtful Acts. Harcourt.
- Skinner, B. F. (1953). Science and Human Behavior. Macmillan.
- Dutton, D. G., & Painter, S. (1981). Traumatic bonding: The development of emotional attachments in battered women and other relationships of intermittent abuse. Victimology, 6(1-4), 139-155.
- Arkes, H. R., & Blumer, C. (1985). The psychology of sunk cost. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 35(1), 124-
- Kahneman, D., & Tversky, A. (1979). Prospect Theory: An Analysis of Decision under Risk. Econometrica, 47(2), 263-291.
