Zihnin Tuzakları: Dürtüsellik ve Bilişsel Çarpıtmalar
Kumar bağımlılarının zihni, aslında sürekli bir yanılsama içindedir. Literatürde bilişsel çarpıtma olarak adlandırdığımız bu durum, kişinin şansa dayalı bir oyunu kendi yetenekleriyle kontrol edebileceğine inanmasıdır. Kişi, üst üste kaybettiğinde “Şimdi kazanma sırası bana geldi” yanılgısına kapılır veya şanslı sayılarına, totemlerine inanarak rasyonel düşünceden uzaklaşır. Bu bilişsel hatalara, kontrol edilemeyen bir dürtüsellik eşlik eder. Kumar bağımlıları, davranışsal inhibisyon (davranışı baskılama) konusunda ciddi yetersizlikler yaşarlar; olumsuz sonuçları öngörmelerine rağmen, içlerinden gelen o güçlü arzuyu durduramazlar. Dürtüselliğin yüksek olması, kişinin küçük ama anında gelen ödülü (kumar oynama hazzını), büyük ama ertelenen ödüle (gelecekteki finansal veya ailevi huzura) tercih etmesine neden olur.
Buzdağının Görünmeyen Kısmı: Utanç, Düşük Özsaygı ve Şemalar
Kumar oynama davranışı nadiren tek başına var olur; çoğu zaman altında yatan duygusal bir acının veya boşluğun üzerini örtme çabasıdır. Bireyler, yalnızlık, stres veya depresyon gibi zor duygulardan kaçmak için kumara yönelirler. Ancak işin trajik yanı şudur: Kumar, kişiye kısa vadeli bir rahatlama sağlasa da, uzun vadede devasa bir utanç duygusu yaratır. Utanç arttıkça kişinin benlik saygısı düşer ve kişi bu düşen benlik saygısını ve hissettiği acıyı onarmak için tekrar kumara sarılır. Araştırmalar, dürtüsellik ile kumar şiddeti arasındaki ilişkide düşük benlik saygısının köprü görevi gördüğünü kanıtlamaktadır. Şema Terapisi perspektifinden bakıldığında da durum oldukça çarpıcıdır. Çocukluk çağında oluşan duygusal yoksunluk, başarısızlık, sosyal izolasyon/güvensizlik ve yetersiz özdenetim gibi uyum bozucu şemaların, yetişkinlikte kumar oynama şiddetini doğrudan yordadığı görülmektedir. Yani kumarbazın masada aradığı şey aslında sadece para değil; çocukluğundan beri hissettiği duygusal yoksunluğu veya başarısızlık hissini telafi etme çabasıdır. Ayrıca, yetişkinlik dönemi Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) ile kumar bağımlılığı arasında da çok güçlü ve pozitif bir korelasyon bulunmaktadır.
Depresyon, İntihar ve Beden Sağlığı
Kumar bağımlılığı, sadece cüzdanı değil, ruhu ve bedeni de iflasa sürükler. Bireylerin yaşadığı finansal çöküş, aile içi çatışmalar ve sosyal izolasyon, onları ağır bir depresyona iter. Bu çaresizlik hissi o kadar yoğundur ki, kumar bağımlılarında intihar düşüncesi ve intihar girişimi, genel popülasyona kıyasla ürkütücü derecede yüksektir. Hatta bazı vakalarda, intihar düşüncesine sahip olmanın kumar bağımlılığı geliştirme riskini 2.6 kat artırdığı saptanmıştır. İlginç bir şekilde, bu yıkım sadece psikolojik değildir. Yapılan araştırmalar, kumar bağımlılarında “Metabolik Sendrom” (MetS) oranlarının sağlıklı bireylere göre anlamlı derecede daha yüksek olduğunu ortaya koymuştur. Yüksek sistolik ve diyastolik kan basıncı, yüksek trigliserit ve açlık kan şekeri seviyeleri, kumar oynarken yaşanan yoğun stresin, uykusuzluğun ve otonomik aktivite artışının bedene yansıyan somut bir faturasıdır.
Terapötik Yaklaşımlar
Peki bu kadar yıkıcı bir tablonun içinde umut nerede? Neyse ki, kumar oynama bozukluğu kader değil, tedavi edilebilir bir hastalıktır. Geleneksel olarak, Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) bu alanda en çok kullanılan ve etkinliği kanıtlanmış yöntemdir. BDT, kişinin kumarla ilgili irrasyonel inançlarını (bilişsel çarpıtmalarını) fark etmesini ve davranışsal alternatifler geliştirmesini sağlar. Bununla birlikte, son yıllarda psikoloji dünyasında parlayan üçüncü kuşak terapilerden Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT), kumar tedavisinde ezber bozmaktadır. ACT, kişiye zorlu düşünce ve duygularla savaşmayı değil, onları “kabul etmeyi” öğretir. Amaç, kişinin kumar oynama dürtüsü geldiğinde bunu bastırmaya çalışmak yerine, bu duyguya “psikolojik bir esneklik” ile yaklaşıp, kendi yaşam değerleri doğrultusunda sağlıklı adımlar atabilmesini sağlamaktır. Çalışmalar, ACT’nin kumar dürtüsüyle başa çıkmada ve yaşantısal kaçınmayı azaltmada oldukça başarılı olduğunu, hatta beyin aktivasyon örüntülerinde olumlu nörolojik değişimler yarattığını göstermektedir. Medikal tarafta ise, özellikle naltrekson gibi opioid antagonistlerinin kumar dürtüsünü (aşermeyi) azaltmada etkili olduğu bilinmektedir.
Son olarak, kumar bağımlılığı; genetik yatkınlığın, nörokimyasal dengesizliklerin, çocukluk çağı şemalarının ve başa çıkılamayan duygusal acıların bir araya gelmesiyle oluşan çok boyutlu bir bozukluktur. Bu bireyleri iradesiz veya ahlaken zayıf olarak etiketlemek yerine, biyopsikososyal bir tedavi yaklaşımı benimsenmesi gerekmektedir. Unutmayalım ki, görünmez bir hastalığın en iyi ilacı, görünür bir anlayış ve bilimsel destektir. Aile desteği, erken müdahale ve kanıta dayalı psikoterapiler sayesinde, bu karanlık masadan kalkıp hayata yeniden başlamak kesinlikle mümkündür.
