Neden Mutlu İnsanlar da Aldatır? Bölüm1: İhanetin Ardındaki Sessiz Psikoloji: Bağlanma, Kişilik, Mizaç ve İlişki Dinamikleri Aldatma, yalnızca bir ilişkiyi değil; kişinin partnerine, kendisine ve hatta gerçeklik algısına duyduğu güveni de sarsan en yıkıcı ilişki deneyimlerinden biridir. "Eşiyle çok mutluydu." "Çocukları vardı." "Ekonomik hiçbir sorunları yoktu." "O zaman neden aldattı?" Bir aldatma hikâyesi duyduğumuzda zihnimizde beliren ilk sorular genellikle bunlardır.
Çünkü toplumsal algı, sadakatsizliği çoğunlukla mutsuz bir evliliğin ya da sorunlu bir ilişkinin kaçınılmaz sonucu olarak görme eğilimindedir. Oysa bilimsel araştırmalar ve klinik gözlemler, aldatmanın tek bir nedenle açıklanamayacak kadar çok katmanlı bir olgu olduğunu göstermektedir. Elbette uzun süredir çatışmalar yaşayan, duygusal yakınlığını kaybetmiş ya da ilişki doyumu azalmış çiftlerde aldatma riski artabilir.
Ancak araştırmalar, ilişkilerinden genel olarak memnun olduklarını ifade eden bireylerin de aldatabildiğini ortaya koymaktadır. İlk bakışta çelişkili görünen bu durum, insan davranışını yalnızca "mutlu" ya da "mutsuz" gibi keskin kategorilerle açıklamanın yetersiz olduğunu gösterir. İşte tam da bu nedenle, "Mutlu insanlar neden aldatır?" sorusunun cevabı çoğu zaman mutlulukta değil; mutluluğun altında sessizce işleyen psikolojik süreçlerde saklıdır.
Asıl sormamız gereken soru şudur: Bir insanı aldatmaya götüren o görünmeyen süreç nasıl başlar? Aldatmayı Gerçekten Nasıl Anlamalıyız? Toplumda aldatan kişi çoğu zaman "ahlaksız", "bencil" ya da "karaktersiz" olarak etiketlenir ve konu burada kapanır.
Oysa danışmanın görevi, davranışı mazur göstermek değil; onu ortaya çıkaran dinamikleri anlamaktır. Çünkü doğru müdahale, doğru kavrayışla başlar. Aldatma; bireyin bağlanma örüntülerinden mizaç özelliklerine, duygu düzenleme becerilerinden ilişkinin mevcut dinamiklerine ve hatta yaşamın belirli dönemlerinde karşılaşılan krizlere kadar pek çok değişkenin kesişiminde ortaya çıkan karmaşık bir süreçtir.
Bu nedenle dışarıdan aynı görünen iki aldatma öyküsünün altında birbirinden tamamen farklı psikolojik nedenler bulunabilir. İlk Kırılma: Bağlanma Örüntülerimiz Bir insanın romantik ilişki içindeki davranışlarını anlamanın yolu, çoğu zaman güvenli bağ kurma kapasitesini anlamaktan geçer. John Bowlby'nin Bağlanma Kuramı ve Hazan ile Shaver'ın yetişkin bağlanma modeli, çocuklukta bakım verenlerle kurduğumuz ilişkinin yetişkin romantik ilişkilerimizde de etkisini sürdürdüğünü göstermektedir.
Aslında hepimiz ilişkilerimizde aynı soruyu sorarız: "İhtiyacım olduğunda benim için orada olacak mısın?" Kaygılı bağlanma örüntüsüne sahip bireyler, sevilmediklerini ya da terk edileceklerini düşündüklerinde yoğun biçimde yakınlık, onay ve güvence arayabilirler. İlişkide yaşanan duygusal uzaklaşma, bazı kişilerde dışarıdan gelen ilgiye karşı kırılganlığı artırabilir. Kaçıngan bağlanma örüntüsüne sahip bazı bireylerde ise ilişki dışındaki yakınlıklar, bilinçli ya da bilinçdışı biçimde duygusal mesafeyi koruma işlevi görebilir.
Yakınlık arttıkça geri çekilme eğilimi, zaman zaman ilişkiyi zorlayan davranışlara dönüşebilir. Elbette bu bulgular, güvenli bağlanmayan herkesin aldatacağı anlamına gelmez. Bağlanma biçimimiz kaderimiz değil; ilişki içinde güveni nasıl kurduğumuzun ve tehdit karşısında nasıl tepki verdiğimizin önemli bir göstergesidir.
Ancak bağlanma da tek başına bütün resmi açıklamaz. Aynı bağlanma örüntüsüne sahip iki insanın aynı ilişki sorunları karşısında farklı davranmasının önemli nedenlerinden biri, doğuştan getirdiğimiz mizaç özellikleridir. Doğuştan Getirdiklerimiz: Mizaç ve Kişilik Cloninger'in Psikobiyolojik Kişilik Kuramı, mizacın büyük ölçüde biyolojik temelli olduğunu; kişiliğin ise yaşam deneyimleriyle şekillendiğini öne sürmektedir.
Yenilik Arayışı yüksek bireyler, uzun süreli ilişkilerin sunduğu doğal rutin ve öngörülebilirlik karşısında daha çabuk doyuma ulaşıp aradıkları heyecan ve canlılığı dışarıda arama eğiliminde olabilirler. Ödül Bağımlılığı belirgin kişiler içinse bir başkası tarafından arzulanmak, beğenilmek ve onaylanmak adeta hayati bir ihtiyaçtır; bu durum onları dışarıdan gelen ilgi ve duygusal yakınlığa karşı daha açık hale getirebilir. Buna dürtü kontrolündeki güçlükler, belirgin narsistik özellikler ya da düşük öz düzenleme becerileri de eklendiğinde bazı bireyler riskli durumlara karşı daha kırılgan hâle gelebilir.
Ancak hiçbir mizaç özelliği ya da kişilik örüntüsü tek başına aldatmanın nedeni değildir. İnsan davranışı; biyolojik eğilimlerin, yaşam deneyimlerinin, bilinçli seçimlerin ve ilişki dinamiklerinin etkileşimiyle şekillenir Peki bireysel özellikler bu kadar önemliyse, ilişkinin kendisi bu süreçte nasıl bir rol oynar? İlişkinin Sessiz İklimi John Gottman'ın onlarca yıla yayılan araştırmaları, ilişkilerin büyük krizlerden çok küçük ve tekrar eden kopmalar nedeniyle yıprandığını göstermektedir.
Eleştiri, savunmacılık, aşağılama ve duvar örme davranışları zaman içinde güveni aşındırırken, Gottman'ın "duygusal teklif" (bids) olarak tanımladığı küçük yakınlaşma girişimlerine verilen olumsuz ya da kayıtsız tepkiler de ilişkinin duygusal banka hesabını yavaş yavaş tüketir. Çünkü ilişkiler, büyük jestlerle değil; her gün tekrar eden küçük temaslarla ayakta kalır. Gün içinde anlatılan küçük bir olaya ilgiyle kulak vermek, yorgun bir günün sonunda uzatılan ele karşılık vermek, partnerin duygusunu fark etmek…
Sağlam ilişkiler çoğu zaman bu küçük anların birikimiyle güçlenir. Tam tersine, bu temasların uzun süre karşılıksız kalması, ilişkinin duygusal iklimini sessizce değiştirir. İşte tam da bu noktada, bireysel kırılganlıkları bulunan bir kişi kendisini ilk kez gerçekten "görülmüş" hissettiren başka bir ilişkiye karşı daha savunmasız hâle gelebilir.
İhanetin Altındaki Bağlanma Krizi Sue Johnson tarafından geliştirilen Duygu Odaklı Çift Terapisi'ne göre romantik ilişkilerin merkezinde güvenli bağ kurma ihtiyacı yer alır. Çift terapisinde çoğu zaman öfkenin altında korku, sessizliğin altında incinmişlik, aldatmanın altında ise görülme, anlaşılma ve bağ kurma ihtiyacı bulunur. Bu nedenle aldatma, yalnızca cinsel bir davranış ya da ilişki ihlali olarak değil; çoğu zaman bağın koptuğu yerde atılan sessiz ama yıkıcı bir çığlık olarak da değerlendirilebilir.
Bu ifadeler, aldatmayı haklı çıkarmak için değil; davranışın psikolojik kökenini anlayabilmek için önemlidir. Çünkü danışmanlık sürecinde temel soru "Kim haklı?" değildir. Asıl soru, "Hangi bağ koptu ve onu yeniden kurmak mümkün mü?" sorusudur.
Sonuç Belki de aldatma üzerine sormamız gereken ilk soru "Neden yaptı?" değil, "Bizi bu noktaya hangi süreç getirdi?" sorusudur. Aldatma; bireysel geçmişin, biyolojik mizacın, kişilik özelliklerinin ve ilişki içinde yıllar boyunca şekillenen etkileşim örüntülerinin kesişim noktasında ortaya çıkan karmaşık bir olgudur. Tek bir nedene indirgenemeyeceği gibi, yalnızca "mutsuzluk" kavramıyla da açıklanamaz.
İhaneti anlamaya çalışmak, onu haklı çıkarmak değildir. Tam tersine, aynı acının ve aynı döngünün yeniden yaşanmaması için ilişkinin hangi virajda kırılgan hâle geldiğini görebilme cesaretidir. Peki aldatma yaşandığında yalnızca ilişki mi sarsılır?
Yoksa beynimiz de bu süreçten etkilenir mi? Aldatılan kişi neden aynı görüntüleri zihninde tekrar tekrar canlandırır? Neden güven duygusunu yeniden inşa etmek bu kadar zordur?
Aldatan kişi gerçekten pişmanlık duyar mı? Bir sonraki yazımızda, ihanetin nörobiyolojisini ve hem aldatan hem de aldatılan kişinin yaşadığı psikolojik süreçleri bilimsel araştırmalar ışığında ele alacağız. ________________________________________ Danışman Notu "Aldatma çoğu zaman ilişkinin görünen yarasıdır.
Danışmanlık sürecinde ise biz yalnızca yaraya değil, o yaranın oluşmasına zemin hazırlayan görünmeyen ilişki döngülerine bakarız. Çünkü kalıcı iyileşme, suçlu aramakla değil; anlamak, sorumluluk almak ve yeniden güven inşa etmekle başlar."
Kaynakça
- Bowlby, J. (1982). Attachment and Loss: Vol. 1. Attachment (2nd ed.). Basic Books.
- Cloninger, C. R., Svrakic, D. M., & Przybeck, T. R. (1993). A psychobiological model of temperament and character. Archives of General Psychiatry, 50(12), 975–990.
- Gottman, J. M., & Silver, N. (2015). The Seven Principles for Making Marriage Work: A Practical Guide from the Country's Foremost Relationship Expert. Harmony.
- Hazan, C., & Shaver, P. (1987). Romantic love conceptualized as an attachment process. Journal of Personality and Social Psychology, 52(3), 511–524.
- Johnson, S. M. (2004). The Practice of Emotionally Focused Couple Therapy: Creating Connection. Routledge.
- Johnson, S. M. (2008). Hold Me Tight: Seven Conversations for a Lifetime of Love. Little, Brown and Company.
