Giriş
Üniversite yılları, bireyin yaşamında hem kişisel hem de mesleki gelişim açısından kritik bir dönemi temsil etmektedir. Bu süreçte bireyler yalnızca akademik bilgi edinmekle kalmayıp aynı zamanda gelecekteki mesleklerine ilişkin önemli kararlar almak durumundadır. Ancak günümüzde küreselleşme, artan rekabet, ekonomik dalgalanmalar ve işsizlik oranlarının yükselmesi, üniversite öğrencilerinin mesleki geleceklerine ilişkin kaygı düzeylerini önemli ölçüde artırmaktadır. Bu durum, öğrencilerin yalnızca akademik performanslarını değil aynı zamanda psikolojik iyi oluşlarını da etkilemektedir. Mesleki kaygı, bireyin kariyerine ilişkin belirsizlikler, iş bulamama korkusu ve mesleki başarısızlık endişesi gibi unsurları içeren çok boyutlu bir psikolojik yapı olarak tanımlanmaktadır (Savickas, 2013). Özellikle üniversite öğrencileri için mesleki kaygı, mezuniyet sonrası yaşamın belirsizliği nedeniyle daha yoğun hissedilmektedir. Türkiye’de yapılan çalışmalar, öğrencilerin önemli bir kısmının iş bulma ve ekonomik güvence sağlama konusunda ciddi kaygılar yaşadığını ortaya koymaktadır (Dursun ve Aytaç, 2012). Yaşam doyumu ise bireyin yaşamını genel olarak değerlendirmesi ve yaşamından duyduğu memnuniyet düzeyi olarak tanımlanmaktadır (Diener ve diğerleri, 1985). Öznel iyi oluşun bilişsel bileşeni olan yaşam doyumu, bireyin yaşam kalitesine ilişkin genel yargısını ifade etmektedir (Diener, 2000). Üniversite öğrencileri açısından yaşam doyumu; akademik başarı, sosyal ilişkiler, ekonomik durum ve gelecek beklentileri gibi birçok değişkenden etkilenmektedir. Bu bağlamda mesleki kaygı ile yaşam doyumu arasındaki ilişkinin incelenmesi, üniversite öğrencilerinin psikolojik iyi oluşunu anlamada önemli bir yere sahiptir. Bu derleme çalışmasının amacı, mevcut literatürü bütüncül bir şekilde inceleyerek bu iki değişken arasındaki ilişkiyi açıklamaktır.
Mesleki Kaygı Kavramı ve Kuramsal Temeller
Mesleki kaygı, bireyin kariyerine ilişkin belirsizlikler karşısında yaşadığı kaygı durumunu ifade etmektedir. Super (1990), kariyer gelişimini yaşam boyu devam eden bir süreç olarak ele almakta ve bireyin mesleki kimliğini oluştururken farklı evrelerde çeşitli kaygılar yaşayabileceğini belirtmektedir. Bu bağlamda üniversite dönemi, bireyin mesleki kimlik gelişiminin önemli bir aşamasını oluşturmaktadır. Savickas (2013) tarafından geliştirilen kariyer yapılandırma kuramı, bireyin değişen iş dünyasına uyum sağlama becerisine odaklanmaktadır. Bu kurama göre kariyer uyumu yüksek bireyler, mesleki belirsizliklerle daha etkili başa çıkabilmekte ve daha düşük düzeyde kaygı yaşamaktadır. Buna karşın uyum becerileri düşük olan bireylerde mesleki kaygı daha yüksek düzeyde görülmektedir. Sosyal bilişsel kariyer kuramı (Lent ve Brown, 2008) ise bireyin öz yeterlik algısı, sonuç beklentileri ve kişisel hedeflerinin kariyer gelişimi üzerindeki etkisini vurgulamaktadır. Öz yeterliği düşük olan bireyler, mesleki belirsizlikleri daha tehdit edici algılamakta ve bu durum kaygı düzeylerinin artmasına neden olmaktadır.
Yaşam Doyumu ve Belirleyicileri
Yaşam doyumu, bireyin yaşamına ilişkin bilişsel değerlendirmelerini içeren önemli bir psikolojik değişkendir. Diener (2000), yaşam doyumunu bireyin kendi belirlediği ölçütlere göre yaşam kalitesini değerlendirmesi olarak tanımlamaktadır. Bu değerlendirme, bireyin sahip olduğu beklentiler ile mevcut yaşam koşulları arasındaki uyuma bağlıdır. Pozitif psikoloji yaklaşımı, yaşam doyumunu bireyin genel mutluluğunun ve psikolojik iyi oluşunun temel bir bileşeni olarak ele almaktadır (Seligman, 2011). Yaşam doyumu yüksek olan bireylerin stresle daha etkili başa çıktıkları, sosyal ilişkilerde daha başarılı oldukları ve genel olarak daha sağlıklı bir yaşam sürdükleri belirtilmektedir. Üniversite öğrencileri üzerinde yapılan araştırmalar, yaşam doyumunun sosyal destek, benlik saygısı, akademik başarı ve psikolojik sağlamlık ile pozitif yönde ilişkili olduğunu göstermektedir (Suldo ve Huebner, 2006). Buna karşılık kaygı, stres ve belirsizlik gibi olumsuz psikolojik durumlar yaşam doyumunu düşürmektedir.
Mesleki Kaygı İle Yaşam Doyumu Arasındaki İlişki
Mesleki kaygı düzeyi yüksek olan bireyler, geleceklerine ilişkin daha olumsuz beklentilere sahip olmakta ve bu durum yaşam doyumlarının azalmasına neden olmaktadır. Mesleki kaygı, bireyin kontrol algısını zayıflatarak stres düzeyini artırmaktadır. Bu durum bireyin yaşamını daha olumsuz değerlendirmesine yol açmaktadır. Özellikle işsizlik korkusu ve ekonomik belirsizlikler, öğrencilerin geleceğe yönelik umutlarını azaltarak psikolojik iyi oluşlarını düşürmektedir. Lent ve Brown (2008), bireyin öz yeterlik algısının bu ilişkide önemli bir rol oynadığını belirtmektedir. Öz yeterliği yüksek bireyler, mesleki zorlukları daha yönetilebilir olarak algılamakta ve bu sayede yaşam doyumlarını koruyabilmektedir. Buna karşılık öz yeterliği düşük bireylerde mesleki kaygının yaşam doyumu üzerindeki olumsuz etkisi daha belirgin olmaktadır. Psikolojik sağlamlık da bu ilişkide önemli bir koruyucu faktör olarak öne çıkmaktadır. Masten (2001), psikolojik sağlamlığı bireyin zorluklar karşısında uyum sağlayabilme kapasitesi olarak tanımlamaktadır. Psikolojik sağlamlığı yüksek bireyler, mesleki kaygı karşısında daha etkili başa çıkma stratejileri geliştirmekte ve bu durum yaşam doyumlarının korunmasına katkı sağlamaktadır. Sosyal destek, mesleki kaygı ile yaşam doyumu arasındaki ilişkide bir diğer önemli değişkendir. Aile, arkadaş ve akademik çevreden alınan destek, bireyin kaygı düzeyini azaltarak yaşam doyumunu artırmaktadır (Yıldırım, 2004). Bu nedenle üniversite ortamında sosyal destek mekanizmalarının güçlendirilmesi büyük önem taşımaktadır.
Sonuç
Sonuç olarak üniversite öğrencilerinde mesleki kaygı ile yaşam doyumu arasında negatif yönlü bir ilişki bulunmaktadır. Sosyal destek düzeyi yüksek olan bireylerin yaşam doyumlarının daha yüksek olduğu ve mesleki kaygıyı daha düşük düzeyde yaşadıkları görülmektedir. Bu nedenle üniversitelerde sosyal destek ağlarının güçlendirilmesi, öğrencilerin psikolojik iyi oluşlarını artırmada önemli bir strateji olarak değerlendirilebilir. Mesleki kaygının artması, yaşam doyumunun azalmasına neden olmaktadır. Bu nedenle üniversite öğrencilerinin mesleki belirsizliklerle başa çıkmalarını destekleyecek psikolojik danışmanlık ve kariyer rehberliği hizmetlerinin geliştirilmesi önem taşımaktadır. Gelecek araştırmalarda bu ilişkinin boylamsal çalışmalarla incelenmesi ve kültürel farklılıklerin etkisinin değerlendirilmesi faydalı olabilir.
Kaynakça
Diener, E. (2000). Subjective well-being: The science of happiness and a proposal for a national index. American Psychologist, 55(1), 34–43. https://doi.org/10.1037/0003-066X.55.1.34
Diener, E., ve diğerleri, (1985). The satisfaction with life scale. Journal of Personality Assessment, 49(1), 71–75. https://doi.org/10.1207/s15327752jpa4901_13
Dursun, S., ve Aytaç, S. (2012). Üniversite öğrencilerinin işsizlik kaygısı üzerine bir araştırma. Sosyal Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 12(24), 373–388.
Kaya, M., ve Varol, K. (2004). İlahiyat fakültesi öğrencilerinin durumluk-sürekli kaygı düzeyleri. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 17(17), 31–63.
Lent, R. W., ve Brown, S. D. (2008). Social cognitive career theory and subjective well-being in the context of work. Journal of Career Assessment, 16(1), 6–21. https://doi.org/10.1177/1069072707305769
Masten, A. S. (2001). Ordinary magic: Resilience processes in development. American Psychologist, 56(3), 227–238. https://doi.org/10.1037/0003-066X.56.3.227
Savickas, M. L. (2013). Career construction theory and practice. In S. D. Brown ve R. W. Lent (Eds.), Career development and counseling: Putting theory and research to work (2nd ed., pp. 147–183). Wiley.
Seligman, M. E. P. (2011). Flourish: A visionary new understanding of happiness and well-being. Free Press.
Suldo, S. M., ve Huebner, E. S. (2006). Is extremely high life satisfaction during adolescence advantageous? Social Indicators Research, 78(2), 179–203. https://doi.org/10.1007/s11205-005-8208-2
Super, D. E. (1990). A life-span, life-space approach to career development. Journal of Vocational Behavior, 16(3), 282–298. https://doi.org/10.1016/0001-8791(80)90056-1
Yıldırım, İ. (2004). Algılanan sosyal destek düzeyi ile yaşam doyumu arasındaki ilişki. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 27, 246–255.
