Modern diyet kültürü, şekeri zaman zaman bir bağımlılık unsuru olarak sunmaktadır. Ancak güncel literatür, şeker ile kurulan ilişkinin bir madde bağımlılığından ziyade kısıtlama-yoksunluk döngüsüyle ilişkili olduğunu göstermektedir (Westwater, Fletcher ve Ziauddeen, 2016). Yapılan çalışmalar, şeker bağımlılığına dair kanıtların çoğunun, şekere erişimin kısıtlandığı aralıklı beslenme modellerinden kaynaklandığını; şekere serbest erişim sağlandığında ise bağımlılık benzeri davranışların kaybolduğunu doğrulamaktadır (Hebebrand ve ark., 2014).
Güncel klinik pratiklerde, psikolojik yardım arayışıyla başvuran kişilerin öz-yeterlilik algılarını incelediğimizde, yeme davranışı üzerindeki kontrol kaybı hissinin önemli bir yer tuttuğunu görmekteyiz. Özellikle şeker tüketimine atfedilen “bağımlılık” etiketi, kişinin gıdalarla olan ilişkisini zorlaştırmakta ve başarısızlık hissini derinleştirmektedir. “Tatlı krizlerimi durduramıyorum” “Çikolata bağımlısıyım” gibi serzenişler, aslında bir irade probleminden öte, bedenin içsel gücüne duyulan güvensizliğin bir dışavurumu olabilir. Bu noktada sormamız gereken soru şudur: Şeker, gerçekten kimyasal bir madde ile aynı beyin devrelerini kullanarak bizi esir mi alıyor, yoksa biz mi onu yasaklayarak devleştiriyoruz?
Dopamin Ve Ödül Sistemi
Şekerin ödül sistemini (mezo-limbik dopaminerjik yolak) aktive ettiği bir gerçektir. Beynimizin ödül merkezi olan Nucleus Accumbens, tatlı bir gıda tükettiğimizde dopamin salgılar. Evrimsel açıdan bakıldığında bu, atalarımızın kıtlık dönemlerinde enerji bakımından yüksek gıdaları bulup hayatta kalmasını sağlayan gelişmiş bir adaptasyondur.
Literatürde şekerin bağımlılık yapıcı potansiyeline dair en sık paylaşılan kanıtlardan biri, farelerin şekeri kokaine tercih ettiğini gösteren o meşhur çalışmadır (Ahmed ve ark., 2007). Ancak bu deneyin sonuçları kadar, metodolojisindeki kritik bir ayrıntı da dikkatle incelenmelidir: Farelerdeki bağımlılık benzeri bu aşırı yönelim, yalnızca denekler şekere aralıklı ve kısıtlı bir şekilde erişebildiklerinde ortaya çıkmıştır. Aksine, şekerin diyetlerinde sürekli ve serbestçe bulunduğu farelerde bu yönelim gözlenmemiştir. Bu durum bize, sorunun şekerin kimyasal yapısından ziyade, şekere erişimdeki belirsizliğin yarattığı yoksunluk psikolojisiyle ilgili olabileceğini gösterebilmektedir.
İyi ve Kötü Besinin Ötesi
Klinik deneyimlerimiz, gıdaların çoğu zaman biyolojik birer enerji kaynağı olmaktan çıkıp, kişinin kendini değerlendirdiği ahlaki bir pusulaya dönüştüğünü göstermektedir. Bir elma tükettiğimizde “başarılı ve iyi”, bir dilim pasta yediğimizde ise “iradesiz ve günahkâr” hissetmemiz, aslında diyet kültürünün kurduğu tuzağın içine hapsolmaktadır.
Sezgisel yemenin temel taşlarından biri olan “Besinlerle Barış Sağlamak” prensibi (Tribole ve Resch, 2020); şekeri ve diğer tüm besinleri ahlaki kategorisinden kurtararak, onları bedenin ihtiyaç duyduğu nötr birer yakıt olarak yeniden konumlandırmayı hedefler. Bu yaklaşım, gıda seçimlerini büyük bir mesele olmaktan çıkarıp, bedensel bir özgürlük alanına dönüştürür. Yiyecekleri “yasak” olarak etiketlediğimizde, beyin bu gıdaya karşı aşırı odaklanma (preoccupation) geliştirir. Bu, madde bağımlılığına çok benzeyen ama kaynağı biyolojik maddeden ziyade davranışsal bir kısıtlama olan bir süreçtir.
Kısıtlama-Tıkınma Döngüsü ve Psikolojik Reaktivite
Şeker bağımlılığı olarak adlandırılan durum, çoğu zaman bir yoksunluk sonucudur. Kişi şekeri kestiğinde, beyin bu kıtlık sinyaline karşı koymak için tatlı gıdaların ödül değerini (salience) artırır. Sonuç; bir noktada iradenin kırılması ve kontrolsüzce yeme atağıdır. Ardından gelen suçluluk duygusu ise yeni bir kısıtlama dönemini başlatır.
Burada asıl iyileştirici olan detoks değil, koşulsuz yeme iznidir. Şekerin her an ulaşılabilir olduğu bir dünyada, beyin artık onu bir acil durum sinyali olarak görmeyi bırakır. Buna “alışma” (habituation) denir.
Uygulamada Sezgisel Yeme ve Mindful Yaklaşım
Klinik süreçteki en köklü dönüşüm, danışanlara şekeri bir yasaklı madde olarak hayatından çıkarmayı değil; aksine şekerin tadını, dokusunu ve bedendeki hissini gerçekten deneyimlemeyi öğretmektir. Bu noktada Mindful Eating (Farkındalıkla Yeme), sadece bir yeme tekniği değil, kişinin kendi iç dünyasına tuttuğu bir ayna işlevi görür. Farkındalık pratikleri sayesinde kişi; şekerin o ilk birkaç lokmasındaki duyusal hazzı mı arzuladığını, yoksa günün yorgunluğunu veya bastırılmış bir duyguyu mu regüle etmeye çalıştığını ayırt etmeye başlar. Fiziksel açlık ile duygusal açlık arasındaki bu önemli ayrımı keşfetmek, şekerle kurulan barışın anahtarıdır. Bu farkındalık, kişiyi gıda karşısında kontrolünü kaybetmiş bir kurban olmaktan çıkarıp, kendi ihtiyaçlarını tanıyan ve seçim yapabilen aktif bir özneye dönüştürür.
Sonuç
Sonuç olarak şeker, kaçınılması gereken bir zehir değil; beyin ve sinir sistemimiz için en hızlı glikoz kaynağıdır. Onu bir bağımlılık maddesi olarak etiketlemek, kişiyi kendi bedeniyle ve doğal ihtiyaçlarıyla bitmek bilmeyen, yıpratıcı bir savaşa mahkûm eder. Oysa psikologlar olarak bizim bu süreçteki önceliğimiz; kişileri suçluluk duygusunun gölgesindeki bu savaş alanından çıkarıp, bedenlerinin o unuttukları içsel bilgeliğine ve sezgilerine yeniden güven duymalarına rehberlik etmektir. Kendi bedeninin verdiği açlık ve tokluk sinyallerini okuyabilen, bu sinyallere güvenmeyi yeniden öğrenen bir insan için şeker artık korkulması gereken bir tehdit değildir. Aksine, şekerle ne zaman ne kadar ve hangi ihtiyaca yönelik tüketeceğine karar verebilen, yiyeceklerle olan ilişkisinde kontrolü yeniden kazanan özgür bir insana dönüşür.
Kaynakça
-
Ahmed, S. H., Guillem, K.,ve Vandaele, Y. (2013). Sugar addiction: pushing the drug-sugar analogy to the limit. Current Opinion in Clinical Nutrition ve Metabolic Care, 16(4), 434-439.
-
Tribole, E., ve Resch, E. (2020). Intuitive Eating: A Revolutionary Anti-Diet Revolutionary Program (4.baskı). St. Martin’s Essentials.
-
Hebebrand, J., Albayrak, Ö., Adan, R., Antel, J., Dieuez, C., de Jong, J., … ve Dickson, S. L. (2014). “Eating addiction”, rather than “food addiction”, better captures compulsive eating behavior. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 47, 295-306.
-
Westwater, M. L., Fletcher, P. C., ve Ziauddeen, H. (2016). Sugar addiction: the state of the science. European Journal of Nutrition, 55(2), 55-69.
