Günümüzde değişim kavramı önemli bir yer edinmiştir. Alışkanlıklar, ilişkiler, kişisel gelişim için yapılan planlar ve birçok alanda karşımıza çıkar. Farkındalık düzeyi yüksek olan bir insan değişimi hayatına adapte etmeye çalışır. Farkındalığı düşük olan bireylerde ise genellikle çevreden gelen ifadeler yoluyla değişimin önemi vurgulanır. Fakat gerçekten değişim mümkün müdür? Değişim mümkün olmakla birlikte çoğunlukla istenilen bir şey değildir. Çünkü değişim bir sürü zorlantıyı beraberinde getirir. Ayrıca değişim her zaman olumlu görülen yöne doğru değildir. Bazen bireyin içsel çatışma veya kaygıyla başa çıkmak için geliştirdiği savunma mekanizmalarına yönelmesi anlamına gelebilir.
Benlik Algısının Değişim Üzerindeki Etkisi Nedir?
İnsanların değişmekte zorlanmasının en önemli nedenlerinden biri, zaman içinde geliştirdikleri benlik algısıdır. Benlik bizi biz yapan şeylerin bütünüdür. Örneğin, özellikler, inançlar, yetenekler, değerler kişinin kimliği hakkında bilgi sağlar. Çocukluk döneminde ebeveynlerden ve öğretmenlerden gelen geri bildirimler benlik algısının ilk temellerini oluşturur. Yaşam boyu benlik şekillenmeye devam etse de, ergenlikten sonra hızı yavaşlar. Ayrıca benlik tamamen bilinç düzeyinde değildir. İçsel özellikler doğrudan farkında olunmasa bile davranışı etkiler ve davranışlarımızda benliğimizle uyumludur. Bu süreç zamanla kendini doğrulayan bir döngü yaratır. Sahip olunan benlik korunmaya çalışılır çünkü zihin çelişki yaşamak istemez. İnsanlar bazen olumsuz benlik algılarını bile koruma eğiliminde olabilirler. Bu nedenle değişim yalnızca davranış değişimi değil aynı zamanda benlik algısının yeniden yapılandırılması anlamına gelir. Kimlik, insan için önemli bir ihtiyaçtır. Kimlikte tutarsızlıklar meydana geldiğinde birey benliğinde sarsılmış hissedebilir; bu durum belirsizlik, kaygı ve kontrol kaybı hissini artırır.
Değişim Nasıl Bilişsel Uyumsuzluk Yapar?
İnsanların değişime direnç göstermesinin önemli psikolojik nedenlerinden biri bilişsel uyumsuzluk (cognitive dissonance) mekanizmasıdır. Belirsizlik ve tutarsızlık insanların düşünceleri ve davranışları arasındaki dengeyi tehlikeye atar. Bu unsurlar arasında çelişki oluştuğunda birey psikolojik bir rahatsızlık hisseder. Bu uyumsuzluğu azaltmak için Festinger’e göre üç temel yol vardır. Davranışı rasyonelleştirmek en yaygın yoldur. Kişi davranışı için mantıklı açıklamalar üretmeye çalışır. Örneğin, “Herkes zaten sağlıksız besleniyor.” diye düşünerek sağlıksız beslenmeye devam edebilir. Diğer bir yol ise inancı değiştirmektir. Savunulan düşüncenin yerinde yeni bir düşünce yer alır. Böylece çelişki yine azalmış olur. Eğer kişi, zihninde sağlığının önemini azaltırsa onun için sağlıksız beslenme bir uyumsuzluk oluşturmaz. Üçüncü yol ise en zorudur: davranışı değiştirmek. Çünkü davranışı değiştirmek yüksek çaba gerektir. Yeni davranışlar ve tekrarlar gerektirir. Yeni alışkanlıkların kurulması birey için zorlayıcı olacağından dolayı daha az çaba gerektiren açıklamalar üretmeyi tercih edebilir. Ayrıca davranışı değiştirmek uzun bir süreçtir. İnsanlar çoğu zaman kısa vadede rahatsızlığı azaltan yolu seçme eğilimindedir. Bu nedenle bilişsel uyumsuzluk, insanların değişime direnç göstermesinde önemli bir rol oynar.
Davranış Neden Otomatikleşir?
Alışkanlıklar fark edilmese bile günlük hayatımızı büyük ölçüde etkilemektedir. Davranışların çoğu alışkanlıklar tarafından yönetilir. Aynı davranışlar tekrar eder ve otomatikleşir. Bu durumda alışkanlıklar oluşur. Beyin enerji tasarrufu yapmak için davranışları otomatik hale getirir. Çünkü her davranış bilinçli olsaydı insan beyni çok fazla yük altında kalırdı ve bu da bazı problemlere yol açardı. Alışkanlık döngüsü bu süreci tetikleyici, rutin ve ödül olarak ele alır. Tetikleyici davranışı başlatan bir işarettir. Bu işaret sıkıntı, kaygı, yalnızlık gibi içsel bir tetikleyici olabileceği gibi telefon bildirimi, bir kişi, mekân gibi dışsal bir tetikleyici de olabilir. Rutin, tetikleyiciden sonra otomatikleşen davranıştır. Kişi çoğu zaman “seçmiş gibi” hisseder ama aslında davranış yarı-otomatik akar. Örneğin, tartışma esnasında aynı tepkiyi vermek ya da sosyal medyada dolaşmak rutin davranışını gösterebilir. Davranışı pekiştiren ise ödüldür. Ödül her zaman mutluluk vermek zorunda değildir; en yaygın ödül rahatsızlığın azalmasıdır. Kontrol hissi için yapılan davranış sonucu gelen rahatlama, birey için ödül olabilir. Bir davranış kaygıyı azaltıyorsa, beyin onu çok hızlı “işe yarar” diye kaydeder. Bu yüzden kaçınma, erteleme, ekran kaçışı gibi alışkanlıklar çok kalıcıdır. Döngü devam ettiği sürece tetikleyiciye duyarlılık artar, davranış daha da otomatikleşir. Bu sayede döngü daha da güçlenir.
Değişim Nasıl Mümkün Olur?
Değişim çoğu zaman tek bir kararın sonucu olarak gerçekleşmez; aksine zaman içinde oluşan psikolojik ve davranışsal bir sürecin ürünüdür. Değişim sürecinin başlaması için gereken şey farkındalıktır. Birey içgörü kazandıkça otomatikleşmiş davranışlarının nedenini fark eder. Davranışın altında yatan inançları, savunmaları fark edebildiğinde değişim için adım atabilir. Bu adımların büyük ve ani adımlar yerine küçük ve tekrarlı olması gerekir. Çünkü küçük davranışlar daha az bilişsel yük yaratır ve tekrarlanan davranışlar zamanla yeni alışkanlıklara dönüşebilir. Ayrıca çevresel ipuçlarının düzenlenmesi değişimi kolaylaştırabilir. Çevresel faktörlerin etkisi daha aza inmiş olur. Son yıllarda davranış değişimi literatüründe öne çıkan yaklaşımlardan biri kimlik temelli değişim anlayışıdır. Davranışın kişinin kimliğiyle uyumlu hale gelmesi, değişimin kalıcı olmasını kolaylaştırabilir. Bu yüzden değişim yalnızca iradeden ibaret değildir; bireyin davranışlarını, düşüncelerini ve alışkanlıklarını yeniden yapılandırmasıyla mümkün hale gelen bir süreçtir.
