Günlük hayatta hemen hemen her yetişkin, kendilik algısına ilişkin betimlemelerle konuşur. Popüler psikoloji kavramlarının sosyal medya aracılığıyla yaygınlaşması da bireylerin kişiliklerini tanımlamalarında bu kavramları daha sık kullanmalarına neden olabilmektedir. Sosyal bir varlık olan insanlar, kendi özünü oluşturan temel unsurları anlamaya çalışırken farkındalık içerisindedir. Bu farkındalık sürecinde kişiler, kendilerini daha yakından tanıyarak öz farkındalık gelişimini destekler.

Farkındalık, kişilerin bulunduğu andaki algı ve algılama kapasitesi ile (McKay & Fanning, 2017) herhangi bir durumun dikkat çekici boyutta öne çıkması ve bağlamının algılanabilir nitelikte olmasıyla açıklanabilir (Yakar, 2012). Bununla birlikte farkındalık, olası her türlü durumun kabulünü gerektirir (Çatak Devrim & Ögel, 2010).

Farkındalığın Temeli ve Duygusal Farkındalık

Farkındalığın temeline bakıldığında, duygusal farkındalık çocukluk çağında gelişmektedir (Gençoğlu, 2012). Buna göre duygusal farkındalık, kişilerin kendilerini ve duygularını tanıdıkları geniş bir zaman dilimi olarak belirtilebilir (Lane & Sechrest, 2000). Bireylerin duygularını doğru şekilde değerlendirebilmeleri için hislerinin farkında olması, anlamlandırması ve yorumlaması, öz denetim kazanması büyük önem taşır (Sarı, 2015). Aynı zamanda duygular hakkında konuşmak bireylerin iyi hissetme ihtiyacını karşılar (Ergin, 2000).

Öz Farkındalığın Kişilikteki Yansıması

Öz farkındalık, kişilerin kapsamlı biçimde kendilerini tanıdıklarını ifade ettikleri durumdur. Öz farkındalık bireylerin duygu, düşünce ve davranışlarını tanıma ve kontrol edebilmesiyle başlar. Bu süreçte öz farkındalık gelişimini desteklemek için iyi bir gözlemci olmak gerekebilir. Bireyler, sosyal çevrelerini gözlemlemekle başladıkları bu süreçte odağı kendilerine çevirerek içsel deneyimlerini bilinçlilik hâline getirir. Bu bilinçlilik hâli neticesinde kişiliklerinin güçlü ve gelişime açık yönlerini keşfetmiş olurlar.

Kişiliğinin güçlü ve gelişime açık yanlarının farkında olan bireyler, kendilerini kanıtlamak için çaba içerisinde olmayabilir. Değerlerini dışsal onay odaklarına bağlı kalmaksızın kendi iç potansiyelleri doğrultusunda belirler. Gelişime açık yönlerini inkâr etmek yerine kabul ederek yaşam amaçlarını daha net davranışlarla destekler ve bunları kişisel misyon hâline getirir. Enerjisini gereksiz uğraşlara harcamak yerine misyon edindiği amaçlara göre bilinçli şekilde hareket etme eğilimindedir. Karar verme süreçlerinde ise daha net, tutarlı ve istikrarlı bir performans göstermeye özen gösterir.

Öz farkındalık gelişimi göstermeyen bireyler ise dışsal onaylara bağımlı şekilde karar verme eğilimindedir. Tutarsız davranışlarının sonucunu içsel çatışmalarının nedeni görür. Kişiliğindeki olumsuz benlik sunumlarını kanıksar ve yaşam amacını belirlemek istemeyebilir. Bu durum, bireyin duygusal farkındalıkta olmayarak duygularını tanımlama ve yorumlamada başarılı olamamasına yol açabilir. Duygusal farkındalıkta etkin olmayan bireyler, ruh sağlığı açısından depresyon ve anksiyete gibi yoğun duygulanım durumları ile sosyal yaşamında çeşitli zorluklarla karşı karşıya kalabilir.

Psikolojik Sağlamlık ve Öz Farkındalık

Bireylerin öz farkındalık düzeylerini geliştirmesi ve psikolojik sağlamlık düzeyini güçlendirmesi birbiriyle bütün hâlindedir. Psikolojik sağlamlık, insanın duygu, düşünce ve kişilik özelliklerine yönelen ve odağını sürdüren bir kavramdır. Gelişim gösterme sürecindeki zorlayıcı yaşam şartlarında uyum sağlama kapasitesi, psikolojik sağlamlığın gücünü gösterir (Arslan, 2015). Bununla birlikte öz farkındalığın olgunlaşması için andaki duyguların bastırılmaması, psikolojik sağlamlığın gelişimi için belirleyici önemdedir (Gençoğlu, 2012). Bireysel kapasitesi sağlam olan bireyler, kendilik bilincinin oluşumunda net bir tutum içerisindedir. Bu anlamda ruhsal sağlamlık, öz farkındalık sürecinde kişinin kendini tanıma becerisini önemli ölçüde destekler.

Sonuç

Kendini tanıma süreçlerinin psikolojik dinamiği incelendiğinde, öz farkındalığın işlevi yadsınamaz düzeydedir. Ayrıca psikolojik sağlamlık gibi farkındalığı etkileyen ve geliştiren kısımları incelemek önemlidir. Buna göre psikolojik anlamda sağlam olan kişilerin öz denetim gücünün sarsılmaz düzeyde olduğu söylenebilir. Aynı zamanda psikolojik faktörlerin kişilikte belirleyiciliği ile güçlü ve gelişime açık özellikler, bireyin ruh sağlığını önemli ölçüde etkiler. Farkındalıkta olmak, olası tehdit algılarına karşı koruyucu bir işlev gibi görünse de bazen aşırı farkındalık bireyi rahatsız edici düzeyde etkileyebilir. Öz farkındalığın gelişimi, bireyin benlik değerinin oluşumunda etkili rol oynar. Kendini keşfeden birey, tutarlı davranış örüntüsü sergileyerek çelişkili süreçlerden kaçınır ve iyi oluş hâlini geliştirir. Bu süreç, kişilerarası ilişkilerin iyileşmesine, iletişim sorunlarının azalmasına ve yaşam hedeflerindeki engellere takılmaksızın ulaşmasına katkı sağlar.

Kaynakça

Arslan, G. (2015). Çocuk ve genç psikolojik sağlamlık ölçeğinin (çgpsö-12) psikometrik özellikleri: geçerlilik ve güvenirlik çalışması. Ege Eğitim Dergisi.
Çatak Devrim, P., & Kültegin Ö. (2010). Farkındalık temelli terapiler ve terapötik süreçler. Klinik Psikiyatri.
Ergin, F. E. (2000). Üniversite öğrencilerinin sahip oldukları duygusal zeka düzeyleri ile 16 kişilik özelliği arasında ilişki üzerine bir araştırma [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Gençoğlu, C. (2012). Duygu odaklı terapiye dayalı duygusal farkındalık eğitiminin genç yetişkinlerin iyimserlik düzeylerine etkisi [Yayımlanmamış doktora tezi]. Ondokuz Mayıs Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
Lane, R.D., & Sechrest, L. (2000). Pervasive emotion recognition deficit common to alexithymia and repressive coping style. Psychosomatic Medicine Education.
McKay, M., & Fanning, P. (2017). Özgüven. (F. G. Atay, Çev.) Ankara: Arkadaş Yayınevi.
Sarı, B. (2015). Duygusal farkındalık düzeyi ölçeği ile uluslararası duygusal resim sistemi resimlerine verilen valans (değerlik) değerleri arasındaki ilişkinin incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Arel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Yakar, A. (2012). Duyuşsal farkındalığa dayalı öğretimin akademik başarı ve öğretmenlik mesleğine yönelik tutumlar üzerine etkisi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.