İnsan hayatı çoğu zaman büyük olaylarla değil, küçük fark edişlerle şekillenir. Bazen bir cümle, bazen bir insan, bazen de yıllar sonra anladığımız bir fikir… Zamanın içinden geçerken fark etmediğimiz bu küçük kırılmalar, bir ömrün yönünü sessizce değiştirir. Bir psikolog olarak insan hayatına baktığımda, en çok şu sorunun peşine düşerim: İnsan gerçekten nasıl bir hayat kurar? Başarıyla mı, bilgiyle mi, yoksa daha derin bir şeyle mi? Hayatın ritmini anlamaya çalışan her insan, bir noktada şu gerçekle karşılaşır: Ömür dediğimiz şey aslında zamandan ibaret değildir. Zamanın nasıl kullanıldığıdır.
Bir insan yıllar yaşayabilir ama derinliksiz bir hayat sürebilir. Bir başkası ise aynı yılların içinde düşünceyle, merakla, emekle ve tecrübeyle dolu bir hayat kurabilir. İşte insanın gerçek meselesi tam olarak burada başlar. Hayatı yaşamak ile hayatı kurmak arasında büyük bir fark vardır.
Hayatın Dört Mevsimi
Ortaylı’ya göre hayat bir bütün değildir; dönemlerden oluşan bir hikâyedir. İnsan bu hikâyeyi doğru okuyamazsa zaman elinden kum gibi kayıp gider. O, insan hayatını dört devreye ayırır: öğrenme, hayata karışma, olgunlaşma ve demlenme dönemi. Bu ayrım ilk bakışta basit görünebilir. Fakat insan biraz düşününce bunun aslında bir hayat haritası olduğunu fark eder.
Bu düşünceyi okurken aklımda şu canlandı: İnsan hayatı bir maraton değildir; dört ayrı yürüyüştür. Her yürüyüşün ritmi farklıdır. Gençlik mesela… İnsan hayatının en hızlı ama en belirleyici yıllarıdır. İnsan bu dönemde çoğu zaman ne yaptığının farkında değildir. Günler birbirine karışır, zaman uzun görünür, gelecek ise sonsuz bir ufuk gibi durur. “12–25 yaşları arası aslında her şeydir.” Der İlber Hoca…
Bu söz ilk duyulduğunda biraz sert gelebilir. Ama insan durup düşününce bu cümlenin ardında büyük bir gerçek olduğunu hisseder. Çünkü gençlik yılları insanın zihninin en açık, merakının en güçlü olduğu zamandır. Bugünün dünyasında ise gençlik biraz farklı yaşanıyor. İnsanlar bilgiye hiç olmadığı kadar kolay ulaşıyor ama derinliğe ulaşmak zorlaşıyor. Zihinler doluyor fakat ruhlar bazen boş kalıyor. Ortaylı’nın önerileri tam da bu noktada anlam kazanıyor. Ona göre insan gençliğini sadece derslerle değil, hayatla doldurmalıdır. Diller öğrenmeli, şehirler görmeli, kitaplar okumalı ve farklı insanlarla konuşmalıdır. Çünkü insan yalnızca bilgiyle değil, tecrübeyle büyür.
Zihnin Sessiz Bahçesi
Kitabın satırları arasında dikkat çeken bir başka tema da zihnin eğitimi meselesidir. İlber Hoca’ye göre insanın en büyük sermayesi zihnidir. İnsan zihni kullanılmadığında körelen bir kas gibidir. Ama merakla, okumayla, öğrenmeyle sürekli canlı kalabilir. Kısa ama derin bir cümleyle açıklar: “En önemli şey hafızadır.”
Bu cümle aslında bir hayat felsefesidir. Hafıza insanın kimliğidir. İnsan okuduğu kitaplarla, öğrendiği dillerle, yaptığı sohbetlerle kendi zihnini inşa eder. Bir psikolog olarak şunu söyleyebilirim: İnsan ruhu öğrendikçe genişler. İyi kitaplar okumak, doğru insanlarla dostluk kurmak, seyahat etmek, şehirleri yürüyerek tanımak. Bunların hepsi onun hayat anlayışında aynı yere çıkar; insanın kendini yetiştirmesi. Okumayan, düşünmeyen, merak etmeyen bir zihin yavaş yavaş kapanır. Hayat ise kapalı zihinlere pek fazla şey anlatmaz.
Hayatı Güzel Yaşamak
İlber Hoca’nın düşüncesinde önemli olan sadece çalışmak değildir. Hayatı güzel yaşamak da en az çalışmak kadar değerlidir. İyi bir hayat yalnızca başarılarla kurulmaz. Aynı zamanda hatıralarla, şehirlerle, dostluklarla kurulur. Bu yüzden o, insanın hayatında estetik bir yön olması gerektiğini söyler. Okunacak kitaplar, gezilecek şehirler, görülecek müzeler, konuşulacak dostlar… Bütün bunlar bir ömrü zenginleştirir.
Modern dünyanın en büyük hatalarından biri ise hayatı yalnızca üretim üzerinden ölçmesidir. İnsanlar çalışır, koşturur, bir yerlere yetişmeye çalışır. Ama bazen yaşamayı unutur. Gençlik yılları bu yüzden hayati bir dönemdir. Çünkü insanın zihni en açık hâlini o yıllarda yaşar. Öğrenme isteği güçlüdür, alışkanlıklar yeni yeni şekillenir. Bu dönemde yapılan her seçim, insanın geleceğine ince ama kalıcı çizgiler bırakır.
Bir psikolog olarak şunu sık sık gözlemlerim: İnsanların çoğu gençliğin değerini gençken anlayamaz. Zaman hızlı geçmez; aksine çok bol görünür. Fakat yıllar sonra geriye bakıldığında insanın içinden şu cümle geçer: Keşke daha çok okusaydım. Keşke daha çok soru sorsaydım. Keşke daha çok insan tanısaydım. Çünkü insan zihni, yalnız başına büyüyen bir şey değildir. Başka zihinlerle temas ettikçe gelişir. İyi bir sohbet bazen bir kitaptan daha öğreticidir. Farklı düşünceler insanın zihninde yeni pencereler açar.
Bu yüzden insanın hayatındaki en önemli seçimlerden biri de çevresidir. İnsan çoğu zaman fark etmez ama zamanla birlikte yürüdüğü insanların ortalamasına dönüşür. Merak eden insanların yanında duran biri merak etmeyi öğrenir. Düşünen insanların yanında duran biri düşünmeyi öğrenir.
İyi Yaşanmış Bir Hayatın Sessiz Sırrı
Hayatın sonunda insan geriye dönüp baktığında büyük başarıları değil, çoğu zaman küçük ama anlamlı anları hatırlar. Uzun bir sohbet. Bir kitapla geçirilen gece. Bir şehirde yapılan yürüyüş. Bir dostla paylaşılan düşünceler. Bütün bunlar bir ömrün görünmeyen mimarisini oluşturur. Psikolog olarak mesleğin içinden de fark ettiğim en önemli şeylerden biri şudur: İnsanlar çoğu zaman hayatlarının anlamını dışarıda arar. Daha fazla başarıda, daha fazla statüde, daha fazla kazançta. Oysa hayatın gerçek derinliği çoğu zaman başka bir yerde saklıdır; insanın zihninde ve ruhunda.
İyi yaşanmış bir hayat, yalnızca uzun bir hayat değildir. Merakın diri kaldığı, zihnin çalıştığı ve insanın dünyayı anlamaya devam ettiği bir hayattır.
Son
Bu yazı hazırlanırken bazı düşünceler ve kısa alıntılar, İlber Ortaylı’nın ‘’Bir Ömür Nasıl Yaşanır’’ adlı eserindeki ifadelerden esinlenerek kullanılmıştır. Bir ömür boyunca bilgiyi yalnızca öğrenen değil, onu yaşayan insanlar vardır. Onlar yaşadıkları çağın hafızasına dönüşürler. Ardından kalan şey yalnızca kitaplar ya da dersler değildir; düşünmeye devam eden zihinlerdir.
Bir insanın gerçek mirası, ardında bıraktığı sorulardır. Merak etmeyi öğreten, öğrenmenin ömür boyu süren bir yolculuk olduğunu hatırlatan bir izdir bu. Bazı insanlar hayatın içinden geçmez; zamanın kendisine tanıklık eder. Onların sözleri yıllar sonra bile zihnimizde yankılanır, çünkü söyledikleri yalnızca bilgi değil, tecrübenin süzülmüş halidir. Onun hatırasına bakarken insan şunu fark eder: Bir ömrü değerli kılan şey ne kadar yaşandığı değil, nasıl yaşandığıdır.
Ve belki de en doğru veda cümlesi şudur: Merak eden zihinler oldukça, düşünmeye cesaret eden gençler oldukça ve hayatı anlamaya çalışan insanlar oldukça, böyle hayatlar aslında hiç sona ermez.
Kıymetli Hocamıza Saygı ve Rahmetle…
