İnsan, ilişki içinde var olan bir canlıdır. Ancak ilişkiler yalnızca bağ kurmakla değil, aynı zamanda ayrışabilmekle de sağlıklı hale gelir. Bu noktada “sınırlar” kavramı devreye girer. Psikolojik anlamda sınırlar; bireyin nerede başlayıp nerede bittiğini, neyi kabul edip neyi reddettiğini ve hangi koşullarda “evet” ya da “hayır” diyebileceğini belirleyen görünmez çizgilerdir. Sınırlar, ilişkileri uzaklaştıran değil; aksine sürdürülebilir kılan temel yapılardır. Bireyin kendilik algısını korumasına, ilişkide özne olarak var olabilmesine ve duygusal sorumluluğu paylaşabilmesine imkân tanır. Sınırların net olmadığı ilişkilerde birey, karşısındakinin beklentileri ile kendi ihtiyaçları arasında sıkışabilir. Bu sıkışmışlık hali, zamanla suçluluk, öfke ve değersizlik duygularını besleyebilir. Kişi çoğu zaman neden yorulduğunu ya da neden tükenmiş hissettiğini anlamakta zorlanır. Oysa bu duygular, çoğu zaman ihlal edilen ya da hiç tanımlanmamış sınırların sessiz bir sonucudur.
Sıklıkla sınır koymak, bencillik ya da sevgisizlikle karıştırılır. Oysa sağlıklı sınırlar, bireyin hem kendisine hem de karşısındakine duyduğu saygının bir göstergesidir. Bowen’ın aile sistemleri kuramında vurguladığı gibi, psikolojik olarak sağlıklı bireyler duygusal olarak ilişkide kalabilirken aynı zamanda benlik bütünlüklerini koruyabilen kişilerdir (Bowen, 1978). Bu bağlamda sınır koymak, ilişkiyi kesmek değil; ilişki içinde de kendin kalabilmek ve bunu koruyabilmektir. Sınırların olmadığı yerde yakınlık değil, iç içe geçme ve kaybolma riski ortaya çıkar.
Sınır Koyamamanın Psikolojik Kökenleri ve İlişkisel Sonuçları
Birçok bireyin sınır koymakta zorlanmasının temelinde erken dönem deneyimleri yer alır. Duygularının yeterince görülmediği, “hayır” deme hakkının tanınmadığı ya da sevginin koşullu olarak sunulduğu aile ortamlarında büyüyen bireyler, yetişkinlikte sınır koymayı hatalı bir davranış olarak algılayabilir. Bu kişiler için sınır koymak; terk edilme, sevilmeme ya da çatışma ile eş anlamlı hale gelir. Dolayısıyla sınır koyamamak çoğu zaman bilinçli bir tercih değil, öğrenilmiş bir uyum ve hayatta kalma biçimidir.
Bağlanma kuramı bu durumu açıklamak için önemli bir çerçeve sunar. Kaygılı bağlanma stiline sahip bireyler, ilişkiyi kaybetme korkusuyla kendi ihtiyaçlarını geri plana atma eğilimindedir. Sürekli uyum sağlayan, fedakarlık yapan ve karşı tarafı memnun etmeye çalışan bu bireyler, zamanla kendi benliklerinden uzaklaşırlar (Mikulincer & Shaver, 2007). Sınırların belirsiz olduğu ilişkilerde roller karışır, sorumluluklar netleşmez ve duygusal yükler eşit dağılmaz. Bir taraf sürekli verirken diğer taraf almaya alışır. Bu dengesizlik, tükenmişlik, öfke ve pasif-agresif tepkilerle kendini gösterir.
Sınır koyamayan bireylerin iç dünyasında sıkça şu ifadeler yer alır: “Kırılmasın diye sustum”, “Hayır dersem beni sevmez”, “Ben idare ederim.” Ancak bastırılan her duygu, başka bir yoldan kendini ifade eder. Uzun süreli sınır ihlallerine maruz kalan bireylerde anksiyete, depresyon ve psikosomatik belirtilerin daha sık görüldüğü araştırmalarla ortaya konmuştur (Linehan, 2015). Çünkü beden kayıt tutar ve ruhun dile getiremediklerini taşır.
Sağlıklı Sınırlar, Yakınlık ve Psikolojik Sağlamlık
Yaygın bir yanılgı, sınır koymanın ilişkide mesafe yaratacağı düşüncesidir. Oysa sağlıklı sınırlar, ilişkideki güven ve yakınlığı derinleştirir. Net sınırlar, karşı tarafa “beni bu şekilde sevebilirsin” mesajı verir. Belirsizlikten beslenen ilişkilerde sevgi değil kaygı hakimdir. Sağlıklı sınırlar ise güven duygusunu güçlendirir.
İlişkilerde sınır koyabilen bireyler, sorumluluğu karşı tarafa yüklemek yerine kendi duygularının öznesi olurlar ve ‘ben dili’ kullanırlar. “Beni böyle hissettirdin” yerine “Bu durum beni böyle hissettirdi ve buna ihtiyacım var” diyebilmek, suçlayıcı olmayan ve ilişkiyi onarıcı bir iletişim dilidir. Rogers’ın hümanistik yaklaşımında vurguladığı gibi, birey kendini açık ve dürüst bir şekilde ifade edebildiğinde, ilişkiler daha gerçek ve derin bir zeminde ilerler (Rogers, 1961).
Sınır koymak doğuştan gelen bir yetenek değil, öğrenilebilen bir psikolojik beceridir. Küçük adımlarla gelişir ve bireyin kendisiyle kurduğu ilişkinin bir yansımasıdır. Burada önemli olan sert olmak değil, net olmaktır. Uzun açıklamalar ve savunmacı yaklaşımlar çoğu zaman suçluluk duygusunun bir ürünüdür. Oysa sağlıklı bir sınır, kısa ve açıktır. Özetle, sınırlar ilişkilerin düşmanı değil, omurgasıdır. Psikolojik sağlamlık ise ilişki içinde var olurken kendinden vazgeçmemekle başlar. Gerçek yakınlık, ancak iki bireyin birbirinin sınırlarını tanıyabildiği yerde mümkündür.
Kaynakça
-
Bowen, M. (1978). Family Therapy in Clinical Practice. New York: Jason Aronson.
-
Linehan, M. M. (2015). DBT Skills Training Manual (2nd ed.). New York: Guilford Press.
-
Mikulincer, M., & Shaver, P. R. (2007). Attachment in Adulthood: Structure, Dynamics, and Change. New York: Guilford Press.
-
Rogers, C. R. (1961). On Becoming a Person. Boston: Houghton Mifflin.
