“Kimseyle yarışmıyorum.”
Bu cümleyi çoğumuz kendimizden emin bir şekilde kurarız. Rekabeti daha çok iş hayatına, spora ya da açıkça tanımlanmış performans alanlarına ait bir kavram olarak görürüz. Arkadaşlıklarımızda ise dayanışma, destek ve samimiyet olduğunu varsayarız. Oysa sosyal medyada bir arkadaşımızın terfi aldığını gördüğümüzde içimizde beliren kısa süreli huzursuzluk, yakın bir dostumuz bizden önce evlendiğinde ya da akademik bir başarı elde ettiğinde hissettiğimiz belirsiz sıkışma, çoğu zaman farkında olmadığımız bir rekabetin varlığına işaret eder (Vogel ve diğ., 2014; Appel ve diğ., 2016). Bu duygu hemen bastırılır, rasyonelleştirilir ve “kıskançlık” olarak adlandırılmamak için çoğu zaman inkâr edilir. Tam da bu yüzden bu rekabet sessizdir.
Sessiz Rekabet ne Anlama Gelir?
Sessiz rekabet, bireyin kendisini özellikle yakın çevresindeki kişilerle karşılaştırması sonucu ortaya çıkan, çoğu zaman bilinçdışı işleyen bir psikolojik süreçtir. Bu sürecin kuramsal temeli, bireylerin kendilerini değerlendirebilmek için başkalarını referans alma eğiliminde olduklarını ileri süren sosyal karşılaştırma yaklaşımına dayanmaktadır (Leon Festinger, 1954). Buradaki temel motivasyon, diğerlerinden daha iyi olmak değil; geri kalmamaktır. Kişi “en başarılı” olmayı hedeflemese bile, “en başarısız” olma ihtimaliyle sürekli tetikte kalır. Bu durum, bireyin kendi hayatını bağımsız bir yolculuk olarak değerlendirmesini zorlaştırır (Wood, 1989).
Sessiz rekabetin ayırt edici özelliği, açık bir çatışma ya da düşmanlık içermemesidir. Kimse kimseye “sen benden öndesin” demez; hatta çoğu zaman başarılar içtenlikle tebrik edilir. Ancak iç dünyada, bu başarıların yarattığı kıyaslama sessizce çalışmaya devam eder. Özellikle benlik değerlendirmesi tehdit altında hissedildiğinde, bu tür örtük karşılaştırmalar daha yoğun hâle gelir (Tesser, 1988).
Sosyal Karşılaştırma Neden Kaçınılmazdır?
İnsan zihni kendini değerlendirmek için karşılaştırmaya ihtiyaç duyar. Başarı, mutluluk ya da yeterlilik gibi soyut kavramlar, tek başına ölçülemez. Dolayısıyla bu noktada çevremizdeki insanların hayatları bizim için doğal birer referans noktası haline gelmektedir (Buunk & Gibbons, 2007). Ancak bu karşılaştırma nadiren adil koşullarda gerçekleşir. Özellikle sosyal medya, başkalarının hayatlarının yalnızca seçilmiş, düzenlenmiş ve parlatılmış anlarını sunar. Biz ise kendi hayatımızı tüm gecikmeleri, belirsizlikleri ve başarısızlık ihtimalleriyle birlikte değerlendiririz. Bu dengesiz kıyas, sessiz rekabeti besleyen güçlü bir psikolojik zemin oluşturur (Vogel ve diğ., 2014).
Neden en Çok Arkadaşlarımızla Yarışırız?
Sessiz rekabetin en yoğun yaşandığı ilişkiler genellikle yakın arkadaşlıklardır. Bunun nedeni, arkadaşlarımızın bize benzeyen hayatlara sahip olmasıdır: Benzer yaşlar, benzer eğitim düzeyleri, benzer hayaller ve benzer başlangıç noktaları. Bu benzerlik, karşılaştırmayı neredeyse otomatik hale getirir. “O yaptıysa ben neden yapamadım?” sorusu zamanla yalnızca performansı değil, özdeğeri de sorgulatmaya başlar (Lockwood & Kunda, 1997).
Üstelik bu sorgulama çoğu zaman dile getirilmez. Çünkü arkadaşlık ile rekabeti yan yana düşünmek rahatsız edicidir. Kişi bir yandan destekleyici, anlayışlı ve “iyi bir arkadaş” olmak isterken, diğer yandan içten içe kıyas yapmaktan kendini alamaz. Bu çelişki, sessiz bir iç gerilim yaratır.
Sessiz Rekabetin Görünmeyen Psikolojik Bedeli
Sessiz rekabet açık çatışmalara yol açmadığı için zararsız gibi görünebilir. Oysa uzun vadede ciddi psikolojik bedeller doğurabilir. Sürekli kıyas yapan bireylerde yetersizlik hissi artar; kişi kendi başarılarını küçümsemeye başlar. “Yeterli değil”, “daha çok çaba göstermeliyim” ya da “herkes benden daha ileride” gibi düşünceler, tatmin hissini sürekli olarak geciktirir (Gilbert & Wilson, 2007). Bu durum yalnızca bireyin kendisiyle ilişkisini değil, arkadaşlık ilişkilerini de zedeler. Zamanla mesafe, içsel kırgınlık ve ifade edilemeyen bir huzursuzluk ortaya çıkabilir.
Rekabet mi, İlham mı?
Başkalarının başarısı bazı durumlarda birey için motive edici ve ilham verici olabilir. Ancak bu karşılaştırmalar özdeğeri tehdit ettiğinde, ilham yerini sessiz bir baskıya bırakır. İlham veren karşılaştırmalar, bireyin gelişimine yönelik bir yönelim sağlar; oysa sessiz rekabet, kişinin kendisiyle olan bağını zedeler (Lockwood & Kunda, 1997).
Bu Döngüden Çıkmak Mümkün mü?
Sessiz rekabetten tamamen kaçınmak zor olsa da onu fark etmek, en güçlü adımdır. Kişi kendine şu soruları sorabilir:
-
“Bu kıyas bana ne hissettiriyor?”
-
“Bu duygu beni motive mi ediyor, yoksa tüketiyor mu?”
-
“Kendi ilerlememi, başkalarının yolculuğundan bağımsız değerlendirebilir miyim?”
Ayrıca başarıyı tek bir ölçüte indirgemek yerine, kişisel değerler ve bireysel öncelikler üzerinden yeniden tanımlamak bu baskıyı azaltabilir. Herkesin hayat temposu, imkânları ve hedefleri farklıdır; bu farkı kabul etmek, sessiz rekabetin gücünü zayıflatır.
Sonuç Yerine
Sessiz rekabet, modern sosyal yaşamın görünmeyen ama oldukça yaygın bir parçasıdır. Onu inkâr etmek yerine anlamaya çalışmak hem kendimizle hem de ilişkilerimizle daha dürüst bir bağ kurmamıza yardımcı olabilir. Belki de asıl mesele, başkalarını geçmek değil; kendi yolculuğumuzu başkalarının ilerleme hızına göre yargılamaktan vazgeçmektir.
Kaynakça
Appel, H., Gerlach, A. L., & Crusius, J. (2016). The interplay between Facebook use, social comparison, envy, and depression. Current Opinion in Psychology, 9, 44–49. https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2015.10.006
Buunk, B. P., & Gibbons, F. X. (2007). Social comparison: The end of a theory and the emergence of a field. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 102(1), 3–21. https://doi.org/10.1016/j.obhdp.2006.09.007
Festinger, L. (1954). A theory of social comparison processes. Human Relations, 7(2), 117–140. https://doi.org/10.1177/001872675400700202
Gilbert, D. T., & Wilson, T. D. (2007). Prospection: Experiencing the future. Science, 317(5843), 1351–1354. https://doi.org/10.1126/science.1144161
Lockwood, P., & Kunda, Z. (1997). Superstars and me: Predicting the impact of role models on the self. Journal of Personality and Social Psychology, 73(1), 91–103. https://doi.org/10.1037/0022-3514.73.1.91
Tesser, A. (1988). Toward a self-evaluation maintenance model of social behavior. Advances in Experimental Social Psychology, 21, 181–227. https://doi.org/10.1016/S0065-2601(08)60227-0
Vogel, E. A., Rose, J. P., Roberts, L. R., & Eckles, K. (2014). Social comparison, social media, and self-esteem. Psychology of Popular Media Culture, 3(4), 206–222. https://doi.org/10.1037/ppm0000047
Wood, J. V. (1989). Theory and research concerning social comparisons of personal attributes. Psychological Bulletin, 106(2), 231–248. https://doi.org/10.1037/0033-2909.106.2.231
