İnsan beyni ‘kendi’ odaklıdır. Yani duygudurumunu değişime uğratacak herhangi bir olay karşısında kendini koruma odaklı olmaya eğilimli olarak var olmuştur. Duygular zihnimizi etkileyip yeri geldiğinde yönetir. Solomon Paradoks‘unda bilgelik ile alakalı olarak varılan sonuç da bu hipotezi destekleyip doğrular. “Bilgelik sadece aklın değil, duyguların da ürünüdür.”
Kendini Aşma ve Duygudurum Arasındaki İlişki
Solomon Paradoksu, insanların başkalarının sorunlarının çözümü konusunda kendi sorunlarının çözümlerine nazaran daha bilgece ve daha doğru bir biçimde akıl yürütmelerini konu alır. Bu paradoksta iki süreç oldukça önem taşır: Kendini aşma ve Duygudurum.
Kendini Aşma: Bireyin bir olayla karşılaştığında, kendi benliğinin çerçevesinin üstüne çıkarak daha geniş bir evreye ulaşıp başkalarına karşı daha objektif olmasını ve dışarıdan kendisine adeta 3. bir şahıs gibi bakabilmesini ifade eder. Örneğin, birey kendisini oldukça üzen bir durum karşısında ne yapacağını şaşırdığında, kendini bir yabancı gibi dışarıdan seyrederek “Eğer benim yerimde şu arkadaşım olsaydı ne yapardı?” gibi sorular eşliğinde bir bilişsel esneklik kullanarak kendini aşmış olur.
Duygudurum: Duygudurum, kendini aşma olgusunun bilgelik üzerindeki etkinin güçlü veya zayıf olması hususunda rol oynayan bağlamsal bir faktördür. Bu tanımlardan yola çıkarak elde edindiğimiz sonuca göre, kendini aşma ile duygudurum arasında pozitif yönde bir korelasyon vardır. Duygudurum seviyesi olumlu yönde ise kendini aşma oranı artış gösterir, eğer olumsuz yönlü bir ilerleme varsa azalış gösterir.
Kendi Aşma Olgusunun Birey Üzerindeki Etkileri ve Beynin Savunma Mekanizması
Birey çoğu zaman kendini aşmada zorlanır. Çünkü beyin kendini ve benliğini koruma odaklı olarak kodlanmıştır. Psikolojik olarak travmatik ağır bir olay yaşadığında kendisini manipüle etme eğilimindedir, hatta tıp ve psikoloji literatüründe bununla ilgili adı konulmuş vakalar vardır. Sözü geçen vakalardan birisi olan disosiyatif amneziyi seçip tanımlayarak bu savı daha sağlam temellendirebiliriz. Ancak disosiyatif amneziyi açıklamadan önce isimde geçen amnezi kavramını biraz açmamız gerekir.
Amnezi: Bellek işlevlerinin bozulması sonucunda ortaya çıkan hafıza kaybı olarak tanımlanır. Nedenleri organik veya fonksiyonel olabilir. Travmatik bir olay veya bir hastalık sonucu oluşabilir. Beyin savunma mekanizmasını devreye sokar, hatıraları manipüle eder. Hafıza kaybı, uzun vadeli olabilir, kısa süreli olabilir yahut anterograd amnezide görüldüğü gibi yeni anı oluşturamama şeklinde olabilir. Çeşitli şekillerde etkinlik gösterdiği için farklı tiplerde amnezi çeşitleri vardır ve disosiyatif amnezi ise bu çeşitlerden birisidir.
Disosiyatif Amnezi: Disosiyatif Amnezi, beş alt gruptan oluşan disosiyatif bozukluklar arasında vaka olarak klinik alanda en yaygın olarak görülen alt gruptur. Kişinin geçirdiği travmatik bir olayın ağırlığına ve verdiği ruhsal acıya daha fazla dayanamaması sonucunda kimlik, bellek, çevre gibi kapsayıcı bilişsel süreç bütünlüğünün bozulmasıyla ortaya çıkan bir disosiyatif bozukluk türüdür. Genellikle aşırı stresli ve acılı bir olay yaşandığında ortaya çıkar, görünürde fiziksel bir hasar oluşmaz. Beyin olayı manipüle eder, geçirilen travma unutulur; böylece kişi ruhsal olarak göreceği hasarın vereceği etkiden korunmuş olur. Ancak bu sadece bir olayla da sınırlı kalmayabilir, kişi bütün hayatını yahut belirli bir zaman aralığını da unutabilir. Disosiyatif Amneziyi beynin savunma mekanizmasının otomatik olarak devreye girdiği, hayatta kalabilmek için atılmış bir geri adım olarak da ifade edebiliriz.
Duygusal Bir Gömülü Süreç Olarak Akıl Yürütme
Birey kendi sorunları hakkında beyninde muhakeme yaptığında duygusal tepkiler baskın hale gelir, kendini aşma azalır; başkalarının duygularındansa kendi benliğine odaklanır. Bu da kişinin başkası hakkında rastgele bir konuda akıl yürütmesi esnasında daha tarafsız olurken kendisi hakkında ise daha seçici olup içsel yapısını göz ardı etmesine neden olur. Çünkü ‘benliği’ ön plandadır, beyni kodlandığı üzere ‘kendisi’ için hareket etmektedir. Buna örnek olarak Solomon Paradoks’unda paradoks kavramının adının kaynağı olan, bilgece kararlar alma konusunda kendisi mevzubahis olduğunda başkaları için aldığı bilgece kararlara kıyasla daha verimsiz olduğuna inanılan Kral Süleyman’ı verebiliriz. Çünkü Solomon Paradoks’una göre bilgelik temelli akıl yürütme duygusal olarak gömülü bir süreçtir. Yani duygularla, duygudurumuyla bilgelik doğru orantılı olarak ilişkisellik gösterir.
Beynin Önceliği Karşısında Duygudurum/Bilgelik Dengesi ve İnsanın Potansiyeli
Duygusal zekâ olarak diğerlerine nazaran daha yüksekte olan insanlar empati kurma hususunda daha başarılıdırlar. Yani kendini aşma olgusunu daha iyi yerine getirirler ve olumsuz duygudurum anlarında bile bunu kolaylaştırırlar. Olaylar karşısında beyin, öncelikle kendi benliğini korumaya odaklansa da; duygudurum/bilgelik dengesi sağlandıkça insan, kendini aşarak daha başarılı bir akıl yürütme gerçekleştirme potansiyeline sahip bir varlıktır.
Kaynakça
-
Grossmann, I., & Kross, E. (2014). Exploring Solomon’s Paradox: Self-distancing eliminates the self-other advantage in wise reasoning. Psychological Science, 25(8), 1571-1580.
-
Vikipedi katılımcıları. (2026, 7 Mart). Amnezi. Vikipedi, Özgür Ansiklopedi. https://tr.wikipedia.org/wiki/Amnezi adresinden erişildi.
-
Vikipedi katılımcıları. (2026, 7 Mart). Dissosiyatif bozukluklar. Vikipedi, Özgür Ansiklopedi. https://tr.wikipedia.org/wiki/Dissosiyatif_bozukluklar adresinden erişildi.
