İnsan psikolojisinin belki de en büyük paradoksu, bir şeyi tüm kalbiyle arzularken ona ulaşma ihtimali belirdiği an hissettiği o ani geri çekilme dürtüsüdür. Arzu; doğası gereği bir “eksiklik” üzerine kuruludur. Bir şeyi arzuladığımızda, aslında kendimizde eksik olan bir parçayı dışarıda, bir başkasında ya da bir başarıda ararız. Ancak bu arayışın bir hedefi olduğu kadar, o hedefe varmanın yarattığı görünmez bir tehdit de vardır. Peki, neden ruhumuzun en derin köpüklerinden gelen bu yaşamsal isteğe yaklaşınca aniden “fren” yaparız? Bu kaçış, basit bir korkaklık mı yoksa insan varoluşunun temel bir savunma mekanizması mıdır?
Arzu: Bir Genişleme Çabası ve Dönüşümün Getirdiği Yıkım
Arzu, biyolojik bir ihtiyaçtan kökten ayrılır. İhtiyaç (açlık ya da susuzluk gibi) giderildiğinde organizmayı dengeye (homeostaz) kavuşturur ve orada sona erer; arzu ise yaşamın devamlılığını sağlayan, bizi yerimizden eden, bitmek bilmeyen bir motordur. Ancak her gerçek arzu, mevcut olanın radikal bir biçimde değişmesini talep eder. Eğer gerçekten istediğimiz o kariyere, o büyük aşka ya da o köklü yaşam değişimine ulaşırsak, artık “eski biz” olmayacağımızı içten içe biliriz.
Abraham Maslow’un “Yonah Kompleksi” (The Jonah Complex) olarak adlandırdığı durum tam olarak budur: İnsan sadece sefaletten değil, kendi potansiyelinden ve arzularının onu dönüştüreceği o “dev” halinden de korkar. Arzumuza kavuşmak, konfor alanımızın, bildiğimiz güvenli limanların ve hatta bazen bize bir kimlik sunan “mağduriyetimizin” yıkılması demektir. Bazen bir şeyi elde edememenin verdiği o hüzünlü huzur, ona sahip olmanın getireceği sorumluluktan daha güvenli gelir. Bu noktada arzu, sadece bir kazanım değil, aynı zamanda mevcut kimliğimiz için bir varoluşsal tehdit haline gelir.
Yakınlık Korkusu ve Hayalin Kusursuz Korunağı
Bir şeyi arzularken, onu hayal dünyamızda mutlak bir kusursuzlukla donatırız. Arzu, nesnesini idealize eder. Oysa gerçeklik, doğası gereği pürüzlü ve kusurludur. Arzumuza yaklaştıkça, onun somut gerçekliğiyle yüzleşmeye başlarız. Bu yakınlaşma, “Ya hayal ettiğim gibi değilse?” ya da daha derin bir korku olan “Ya buna sahip olduğumda hala içimdeki o boşluğu dolduramazsam?” sorusunu doğurur.
Psikanalitik açıdan, özellikle Jacques Lacan’ın teorilerinde gördüğümüz üzere, arzu her zaman bir mesafeye ihtiyaç duyar. Mesafe kapandığında ve “nesne” ulaşılabilecek kadar somutlaştığında, arzunun ateşi sönme tehlikesiyle karşı karşıya kalır. Bu durum, bireyin kendi arzusunu canlı tutmak adına, nesneyle arasına yapay engeller koymasına neden olur. Tam o kritik telefonu açmaz, tam o imzayı atmaz ya da tam o kapıdan içeri girmez. Bu bilinçdışı kaçış, aslında arzunun o büyülü, dokunulmaz ve kusursuz imajını hayal kırıklığından koruma çabasıdır. Kendi kendimizi sabote ederek, “ulaşılamayanın güzelliğini” korumuş oluruz.
Başarı, Kayıp ve Layık Olma Paradoksu
Arzudan kaçışın bir diğer bacağı ise kişinin kendi öz-değeri ile ilgilidir. Pek çok birey, en derin arzusuna ulaştığında onu sürdüremeyeceğine dair gizli bir inanç taşır. “İmposter Sendromu” ile de bağdaştırabileceğimiz bu durumda, arzu edilen nesne ele geçirildiğinde, bireyin üzerindeki toplumsal ve içsel beklenti artar. Artık “isteyen” değil, “elinde tutan” olmanın getirdiği yeni bir performans kaygısı başlar.
Bu yeni düzey, potansiyel bir başarısızlık korkusunu tetikler. Dolayısıyla kaçış, aslında bir savunma manevrasıdır: “Eğer sahip olmazsam, kaybedemem de.” İnsan, sahip olmanın getireceği olası yas sürecinden korunmak için, daha yolun başındayken kendini mahrum bırakmayı seçer. Bu, arzunun doruk noktasındaki hazzı, aşağı düşme ihtimaline kurban etmektir.
Çelişkinin Tadı ve insan Doğasının Derinliği
İnsanın kendi arzusuyla olan bu amansız savaşı ve kaçış manevraları, aslında hayatın en gerçek ve katmanlı tonunu oluşturur. Eğer arzu ettiğimiz şeye hiçbir içsel direnç, korku veya tereddüt yaşamadan, mekanik bir şekilde ulaşsaydık, bu deneyim ruhsal bir derinlikten yoksun kalırdı. Korku ve kaçış dürtüsü, aslında arzunun özne için ne kadar hayati olduğunun bir kanıtıdır; bir şeyden ne kadar korkarak kaçıyorsak, ona o kadar büyük bir anlam atfetmişizdir.
Bu ikilemi, bu “yaklaşma-kaçınma” çatışmasını yaşamayan bir zihnin tadacağı keyif, sığ ve tek boyutlu kalmaya mahkumdur. Arzumuzdan kaçarken aslında onun büyüklüğünü kendimize fısıldarız. İnsanı hayatta tutan şey, sadece hedeflerine ulaşması değil, o hedefe giden yoldaki bu yoğun içsel gerilimi göğüsleyebilmesidir. Gerçek yaşam keyfi, bu korkunun varlığına rağmen arzunun üzerine yürümekte gizlidir. Çünkü en büyük ve dönüştürücü keşifler, tam da kaçmak istediğimiz o “arzunun kalbinde”, eşiği geçmemizi beklemektedir.
Kaynakça
-
Freud, S. (1936). The Problem of Anxiety. Norton & Company.
-
Lacan, J. (1977). Écrits: A Selection. (A. Sheridan, Trans.). W.W. Norton & Company. (Orijinal çalışma 1966’da yayınlanmıştır).
-
Maslow, A. H. (1993). The Farther Reaches of Human Nature. Penguin Books.
-
May, R. (1979). The Meaning of Anxiety. W.W. Norton & Company.
-
Sousa, R. (2011). Emotional Truth. Oxford University Press.
-
Storr, A. (1988). Solitude: A Return to the Self. Free Press.
