Gece uyurgezer olan birini izlediyseniz, en rahatsız edici şeyin yürüyüşü olmadığını fark edersiniz. Gözleri açık olabilir, hareketleri bazen şaşırtıcı derecede dengeli ve anlamlı görünebilir. Ancak aslında orada değildir. Bedeni hareket ederken bilinci ona tam olarak eşlik etmez. Asıl huzursuzluk da tam burada doğar: Hareket vardır ama farkındalık yoktur.
Peki mesele yalnızca bunun gece yaşanması mı? Yoksa insan gün içinde de benzer bir kopukluğu fark etmeden yaşayabilir mi?
Aslında modern insanın en görünmez problemlerinden biri tam da budur. İnsan dışarıdan bakıldığında işlevseldir; çalışır, konuşur, yürür, üretir, sosyal ilişkilerini sürdürür. Ama içsel olarak bulunduğu yerde değildir. Ve çoğu zaman bunu kendisi bile fark etmez.
İşte tam bu noktada dissosiyasyon, bilinç dışı kaçış ve otomatik yaşam kavramları devreye girer.
Uyanıkken Uyurgezer Olmak
Hayat bir noktadan sonra kararların değil, alışkanlıkların akışıyla ilerlemeye başlar. Her insanın sabah uyandığında düşünmeden yaptığı, otomatikleşmiş en az bir davranışı vardır. Zamanla beden hareket etmeye devam ederken bilinç geri çekilebilir.
Psikolojide bu duruma Dissociation adı verilir. Dissosiyasyon; kişinin kendinden kopmuş hissetmesi, “Ben buradayım ama sanki değilim.” duygusu yaşaması ve hayatı otomatik pilotta sürdürmesiyle ilişkilidir.
Örneğin araç sürmek zamanla kas hafızasına yerleşen bir davranışa dönüşebilir. Kişi direksiyonu düşünmeden kullanır ama bilinçli dikkat sistemi yine de tetikte kalır. Bilişsel bilimlerde buna Automaticity denir.
Hatta bazen eve nasıl geldiğimizi hatırlamadığımız anlar olur. Bu durum, davranışların ileri düzeyde otomatikleşmesinin doğal bir sonucudur.
Belki de uyurgezerlik düşündüğümüz kadar uzak bir kavram değildir. Gün içerisinde fark etmeden yaşadığımız birçok davranış biçimi aslında küçük ölçekli bilinç geri çekilmeleridir. Gündelik hayatın sıradanlığı içinde bu durum “düzen”, “alışkanlık” veya “rutin” adı altında normalleştirilir.
Ancak bu durum kalıcı hâle geldiğinde insan kendi deneyimlerinin içinde giderek daha az bulunmaya başlar. Ve zamanla kişi, hayatı yaşamaktan çok onu sürdürmeye başlar.
Bilinç Neden Geri Çekilir?
Zihin çoğu zaman kendini korumak için geri çekilir.
Sürekli stres, duygusal yük, yoğun tempo ve zihinsel yorgunluk altında bilinç her şeye aynı yoğunlukta eşlik edemez. Bu nedenle insan bazen otomatikleşerek hayatta kalmaya çalışır. Bu bir zayıflık değil; çoğu zaman psikolojik bir savunma biçimidir.
Çünkü insan zihni, aynı anda her duyguyu taşımakta zorlanır. Yorulduğunda, bunaldığında veya baş etmekte güçlük çektiğinde kendisini kısmen geri çekebilir. Böylece kişi fiziksel olarak hayatın içinde kalırken, zihinsel olarak bulunduğu andan uzaklaşmaya başlar.
İşte tam bu noktada insan, kendine uzatılan bir “kaçış alanı” arar. Bu bazen bir alışkanlık, bazen bir ekran, bazen de kısa süreli bir rahatlama hissidir. Ancak çoğu zaman bu kaçışların altında yatan şey, yüzleşilmemiş duygusal yüklerdir.
Görünmeyen Kaçışlar
Bazı kaçışlar görünmezdir, bazıları ise açıkça seçilebilir.
Günlük hayatın döngüsünden uzaklaşma isteği, yeni heyecanlar aramak veya mevcut duygulardan kaçmaya çalışmak çoğu zaman ilk kaçış noktalarıdır. Ancak kaçış yalnızca fiziksel uzaklaşma değildir.
Bir soruyu cevapsız bırakmak, düşünmemek, hissetmemek veya bir duyguyu sürekli ertelemek de bir kaçış biçimidir. Üstelik bu durumların çoğu oldukça görünmezdir.
İnsan bulunduğu yerden her zaman fiziksel olarak uzaklaşmaz; bazen orada “daha az” bulunur.
Son yıllarda sık kullanılan “overthinking” kavramı da çoğu zaman zihinsel bir geri çekilmeyi ifade eder. Kişi bulunduğu ortamdan zihinsel olarak uzaklaşır ve bilinçaltının içinde kaybolmaya başlar. Dışarıdan bakıldığında yalnızca düşünüyormuş gibi görünür; ancak aslında bulunduğu andan kopmuştur.
Bu zihinsel geri çekilme çoğu zaman kişinin kendini koruma yöntemidir. Çünkü bazen gerçeklikle doğrudan temas etmek, zihnin taşıyabileceğinden daha ağır gelebilir.
Daha Görünür Kaçış Biçimleri
Tam bu noktada daha görünür kaçış yolları devreye girer.
Bazıları için bu, alkolle gelen kısa süreli hafifleme hissidir. Bazıları için sürekli ekran kullanımı, sosyal medya, aşırı çalışma veya madde kullanımıdır. Bu davranışların ortak noktası kişiyi bulunduğu andan uzaklaştırması ve zihni geçici olarak susturmasıdır.
Çoğu insan bu davranışları bilinçli tercihler gibi ifade eder:
“Biraz kafa dağıtmak istedim.”
“Sadece rahatlamak istedim.”
“Düşünmemek için…”
Ancak çoğu zaman fark edilmeyen şey, bu kısa süreli kaçışların tekrarlandıkça öğrenilmiş bir baş etme biçimine dönüşmesidir.
Yani kişi zor bir duygu veya problemle karşılaştığında onunla yüzleşmek yerine kaçışı tercih etmeye başlar. Çünkü zihin kısa vadede rahatlatıcı olan yolu seçmeye eğilimlidir.
Ancak kaçış geçici bir sessizlik sağlar; çözüm değil.
Kaçışın Psikolojik Bedeli
Her kaçış aslında yüzleşilmeyen bir duvar bırakır. Ve o duvar, zamanla büyümeye devam eder.
Sorunlar, kararlar ve bastırılan duygular gerçekten kaybolmaz. Yalnızca görünmez hâle gelirler. İnsan ise zamanla kendi deneyiminin içindeki boşlukları fark etmemeye başlar.
İşte bu yüzden modern dünyanın en büyük çelişkilerinden biri ortaya çıkar: İnsan hem hiç olmadığı kadar meşguldür hem de hiç olmadığı kadar kopuktur.
Sürekli bir şeylerle meşgul olmak, gerçekten o anın içinde bulunulduğu anlamına gelmez. Aksine yoğunluk bazen o kopukluğu gizlemenin en etkili yöntemi hâline gelir.
İnsan bazen yalnız kalmamak için sürekli dikkat dağıtır. Çünkü sessizlik çoğu zaman bastırılmış olanı görünür kılar. Ve insanın en zor karşılaştığı şeylerden biri, kendi iç sesi olabilir.
Sonuç
Belki de mesele yalnızca kaçmak değildir. Belki mesele, insanın bazen kendiyle temas etmekte zorlanmasıdır.
Çünkü kendimizle gerçekten baş başa kaldığımızda; bastırılmış duygular, ertelenmiş yüzleşmeler ve içsel boşluklar görünür hâle gelir. Ve çoğu zaman insan tam da bundan uzaklaşmak ister.
Ama unutmamak gerekir ki, bir duvara sıva yapmak onun çatlak olmadığı anlamına gelmez.
Kaçış bazen kısa süreli bir rahatlama sağlayabilir. Ancak insan, kendi iç dünyasından ne kadar uzaklaşırsa uzaklaşsın, sonunda yine kendisiyle karşılaşır.
Belki de iyileşmenin ilk adımı, sürekli kaçmaya çalıştığımız yere dönüp gerçekten orada kalabilmektir.
