Sabah uyandığında omuzlarında dünyanın yükü varsa, ayakların geri geri gidiyorsa ve ofise adım attığın an o tanıdık mide bulantısı başlıyorsa; mesele yalnızca yorgunluk olmayabilir.
Örgütsel psikoloji açısından bakıldığında bu yaşadığının bir adı vardır: Kurumsal gaslighting.
Bu kez bir psikolog diliyle değil, aynı masada ruhu daralan bir iş arkadaşın gibi konuşalım. Çünkü bazen profesyonel tanımlar, yaşanan o ağır duygusal yükü anlatmaya yetmez.
Gaslighting en basit hâliyle, birinin kendi çıkarı için senin gerçekliğini çarpıtmasıdır.
Yöneticin dün onay verdiği işi bugün:
“Böyle bir şey konuşmadık.”
“Sen yanlış anlamışsın.”
“Abartıyorsun.”
diyerek reddettiğinde, masaya yalnızca bir proje değil; senin gerçeklik algın da sürülür.
Bu sistematik manipülasyon zamanla kişiyi yalnızca işinden değil, kendisinden de şüphe eder hâle getirebilir.
“Ben mi Yanlış Hatırlıyorum?”
Bir süre sonra zihnin şu sorularla dolmaya başlar:
- “Ben mi yanlış hatırlıyorum?”
- “Acaba fazla mı büyütüyorum?”
- “Yetersiz miyim?”
- “Ben mi delirdim?”
İşte tam bu noktada mesele artık tekil olaylar olmaktan çıkar.
Başlangıçta küçük görünen çelişkiler zamanla bireyin gerçekliği değerlendirme sistemini zayıflatır. Kişi dışsal verilere değil, içsel kaygısına dayanarak düşünmeye başlar.
Bu durum, örgütsel psikoloji açısından kronik belirsizlik ve psikolojik aşınma süreci olarak değerlendirilebilir.
Bilişsel Çarpıtmalar ve İçsel Çöküş
Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) açısından bakıldığında kurumsal gaslighting, kişinin otomatik düşüncelerini ve temel inançlarını hedef alır.
Başlangıçta:
- “Ben yetkin biriyim.”
- “İşimde başarılıyım.”
- “Takdir ediliyorum.”
diyen iç ses, zamanla şuna dönüşebilir:
- “Ben yetersizim.”
- “Başarısızım.”
- “Kusurluyum.”
- “Değersizim.”
Bu dönüşüm ani değildir.
Bu, yavaş ilerleyen bir bilişsel aşınma sürecidir.
Bir yöneticinin küçümseyen bakışı, bir toplantıdaki sessizlik ya da belirsiz geri bildirimler;
- felaketleştirme,
- kişiselleştirme,
- zihin okuma
- ve seçici dikkat
gibi bilişsel çarpıtmaları tetikleyebilir.
Bir noktadan sonra kişi yalnızca hatalarını görmeye başlar.
Her başarısızlığı kendi omzuna yükler.
Her sorunu kendi karakter kusuru sanır.
Ve o içsel çöküş hissi tam da burada başlar.
Örgütsel Sistemler Gerçekliği Nasıl Çarpıtıyor?
Bu durum yalnızca bireysel bir algı problemi değildir.
Örgütsel davranış açısından bakıldığında;
- güç mesafesinin yüksek olduğu,
- iletişimin tek yönlü ilerlediği,
- geri bildirimlerin tutarsız olduğu,
- performans kriterlerinin net olmadığı
yapılarda bu dinamikler çok daha sık görülmektedir.
Çünkü belirsiz sistemlerde gerçeklik sürekli yeniden yazılır.
Dün doğru olan bugün yanlış olabilir.
Bugün istenen şey yarın inkâr edilebilir.
Bu durum zamanla bireyin kendi iç referanslarını kaybetmesine neden olur.
Sosyal Öğrenme ve Normalleşen Manipülasyon
Sosyal öğrenme kuramı açısından bakıldığında birey, bulunduğu örgütün normlarını gözlemleyerek içselleştirir.
Eğer bir kurumda;
- inkâr,
- çarpıtma,
- sorumluluktan kaçma,
- suç aktarımı
- ve manipülasyon
normalleşmişse, birey zamanla bunu sistemin doğal işleyişi olarak kabul etmeye başlayabilir. Böylece kişi yalnızca mağdur olmaz; aynı zamanda bu yapının içinde anlam arayan bir özneye dönüşür.
Peki Bu Döngüden Nasıl Çıkılır?
Gerçeklik Referansını Yeniden Kurmak
Bilişsel Davranışçı Terapi’nin temel tekniklerinden biri olan kanıt inceleme, burada oldukça önemlidir.
Zihin:
“Ben yetersizim.”
dediğinde, bunun karşısına somut veriler konmalıdır:
- yazılı iletişimler,
- e-postalar,
- toplantı notları,
- performans çıktıları,
- geri bildirim kayıtları.
Manipülasyon belirsizlikten beslenir.
Netlik ise bu alanı daraltır.
Duygusal Akıl Yürütmeye Dikkat Etmek
Kurumsal gaslighting yaşayan bireylerin en sık düştüğü tuzaklardan biri duygusal akıl yürütmedir.
“Kendimi kötü hissediyorum, demek ki gerçekten yetersizim.”
Oysa kötü hissetmek, gerçekten kötü olduğun anlamına gelmez.
Duygular çoğu zaman olayların kendisini değil, olaylara yüklenen anlamları yansıtır.
İşten Çıkınca da Bitmeyen Zihinsel Yorgunluk
Günün sonunda mesai biter ve o kapıdan çıkarsın. Ama zihindeki bulanıklık çoğu zaman seninle kalır. Örgütsel psikoloji açısından bu durum, iş-yaşam sınırlarının zihinsel düzeyde ihlal edilmesiyle açıklanır. Kişi fiziksel olarak iş yerinden ayrılmış olsa bile zihinsel olarak hâlâ aynı sistemin içindedir.
Zihin kapanmamış dosyalar gibi sürekli aynı sahneleri tekrar eder:
- “Orada ne demeliydim?”
- “Neden böyle oldu?”
- “Ben mi yanlış yaptım?”
Bu durum zamanla ruminatif düşünme döngüsünü besler.
İş-Aile Çatışması ve Duygusal Taşınma
Bir noktadan sonra süreç yalnızca iş yerinde kalmaz. Kişi fiziksel olarak evine dönse bile, zihinsel olarak işten çıkamamıştır. Ev artık dinlenme alanı değil; işte yaşanan gerilimlerin taşındığı ikinci bir sahneye dönüşür.
Bu durum:
- dikkat dağınıklığı,
- duygusal geri çekilme,
- tahammülsüzlük,
- ilişkisel kopukluk
yaratabilir.
İnsan bir yandan evde var olmaya çalışırken, diğer yandan zihninde hâlâ iş yerindeki çatışmaları çözmeye devam eder.
Psikanalitik Perspektif: Yansıtma ve Duygusal Transfer
Psikanalitik açıdan bakıldığında ise bu süreçte çeşitli savunma mekanizmaları devreye girer. Özellikle yansıtma mekanizması burada oldukça sık görülür. Kişi iş yerinde yaşadığı öfke, değersizlik veya kontrol kaybını doğrudan yöneticisine ifade edemediğinde; bu duygular başka ilişkilere taşınabilir. Evde yaşanan küçük bir olay bile aslında iş yerinde biriken duygunun boşalım alanına dönüşebilir. Böylece örgütsel stres yalnızca işte kalmaz; aile ilişkilerine, sosyal yaşama ve kişinin kendilik algısına da yayılır.
Sonuç
Kurumsal gaslighting yalnızca kötü bir yönetim biçimi değildir.
Bu süreç, bireyin:
- gerçeklik algısını,
- benlik değerini,
- psikolojik dayanıklılığını
- ve duygusal güvenliğini
sessizce aşındıran sistematik bir manipülasyon biçimidir.
Ve en tehlikeli tarafı şudur:
İnsan çoğu zaman bunun içinde olduğunu çok geç fark eder. Çünkü bazı sistemler insanı doğrudan kırmaz. Önce kendisinden şüphe ettirir.
Ve bazen en büyük yorgunluk, yapılan işten değil; sürekli kendi gerçekliğini savunmak zorunda kalmaktan gelir.
