Sinema sanatının en çarpıcı örneklerinden biri olan Ölü Ozanlar Derneği, her seyirde yeniden bizi kendine bağlar. Çünkü bazı filmler vizyon tarihinin üzerinden yıllar geçse de tekrar tekrar izlenir ve bize her seferinde hikayesini daha derinden anlatır. İlk kez 1989’da vizyona giren Peter Weir’in filmi, bugün hâlâ gençlerin, ebeveynlerin ve eğitimcilerin tartıştığı bir meseleye dokunuyor: Kendi hayatımızı gerçekten biz mi seçiyoruz, yoksa bize sunulan senaryoyu mu oynuyoruz? Varoluşçu psikolojinin ışığında bu hikâyeye yeniden bakmak, bize sadece sinema keyfi değil; yaşamın anlamı, özgürlük, seçim ve sorumluluk üzerine bir düşünme fırsatı sunuyor.
Filmin hikayesinin geçtiği okul muhafazakar ve katı disiplin kurallarıyla yönetilmektedir. Öyle ki okulun sıkı kurallarına uymayan öğrenciler okul müdüründen dayak yemektedir. Katı ve otoriter veliler de benzer şekilde, çocuklarına kendi biçtikleri geleceği dayatmaktadır. Bu muhafazakar, katı ve disiplinli yatılı okulda okuyan çocuklar, kendilerine söyleneni sorgulamadan yapmaya alışmıştır. Çocuklar maruz kaldıkları baskıya; fiziksel ve duygusal şiddete baş kaldıramayan ve boyun eğen bir davranış modeli geliştirmiştir. Zaten kurallar ve program nettir ve sıkıca uygulatılır.
Baskıcı ana-babalar, çocuklarına iyi bir gelecek inşa etmek amacıyla “disiplin” ve “saygınlık” adı altında, gençlerin sanat ve sporla ilgili seçimlerine bile müdahale ederler. Ergenlik dönemi içindeki gençlere nefes alacak bir alan bırakılmamaktadır. Onlara yalnızca sunulan seçenekleri kabul etmeleri ve garantili “başarılı” olma planlarına uymaları buyrulur.
Filmin başında çocukların, saygı duydukları için bu otoriter ve tutucu düzene uyum sağladığını düşünürüz. Fakat sahneler ilerledikçe, çocukların korkudan boyun eğdiğini ve onlardan beklenene itaat ettiklerini görmeye başlarız. Okul yönetiminin, iyi üniversiteye gitmenin ve başarılı bir yaşam inşa etmenin tek garantili yolunu, bir gelenek ve prestij kılıfıyla sunmaları, geleneksel düzenin sorgulanmadan devam etmesini sağlar. Bazı öğrenciler bu sınırları aşacak cesareti bulur; çünkü lise çağında genç bireylerin o döneme özgü yapmak istediği birçok şey vardır. Kimlik gelişiminin hızla devam ettiği lise dönemi, bir ergenin yaşamında farklı şeyler denemek istediği dönemlerdir. Çocukların bazılarının görünürde uyum sağlamış olduğu düşünülse de içten içe çatışma yaşamaktadır.
Carpe Diem – Anı Yaşa
Yaradılışın doğal süreci; her zaman, katı düzenin karşısında yer alacak insanları da var etmiştir. Hikayenin geçtiği öğretim yılında, ilham veren öğretmen, Keating, kendisinin de mezun olduğu bu okulda işe başlar. Keating, öğrencilerine kendi yaşamlarının efendisi olma fikrini aşılar. Ancak bu özgürlük çağrısı, dönemin otoriter aile yapısı ve katı eğitim sistemiyle çarpışacaktır.
Thoreau’nun Gölgesinde
Keating, bir gün derste, Thoreau’nun Walden’ında (1854) ifade ettiği şu satırları okur: “Ormana gittim çünkü bilinçli bir şekilde yaşamak istedim; yaşamın yalnızca temel gerçekleriyle yüzleşmek, bana öğreteceklerini öğrenip öğrenemeyeceğimi görmek ve ölme zamanı geldiğinde hiç yaşamamış olduğumu fark etmemek için.”
Thoreau burada, “Hiç yaşamamış olarak ölmemek”ten söz ederken, ömrün kendi seçimleriyle dolu olmasını vurgulamaktadır. Bu sözler öğrencilerden bazılarını oldukça fazla etkileyecektir.
Bir Kaçışın Korkunç Sona Götüren Yolu
Keating etkileyici ve ilham veren yönüyle, yeteneklerine uzak duramayan öğrencilerinden birini oldukça etkileyecektir. Çocuk; babasının yasaklamasına rağmen gizlice bir tiyatro oyunun seçmelerine katılarak baş role seçilir. Oyunun sergileneceği gün yaklaşmaktadır. Öğretmeni ile bu konuyu konuşur. Öğretmeni, hayatına ait bu önemli seçimi yapmak istiyorsa babasıyla konuşma cesaretini göstermesini ve ona seçimini söylemesini tavsiye eder. Çünkü öğretmene göre çocuğun bu seçiminin sorumluluk almasının zamanı gelmiştir. Konuşacağını söyleyen öğrenci buna cesaret edemez. Fakat bundan korktuğunu ve yapamadığını öğretmenine söylemeye de utanır ve yalan söyler. Öğretmenine babasından izin aldığını söyler. Babasıyla çatışarak kendi seçiminin arkasında durmaya cesaret etmektense, sahnede başrol oynayarak ilk kez görünür olmanın hazzını tatmayı tercih etmiştir.
Bu başrol deneyimi ile kendini ilk kez kanıtlama hazzı tadar. Alkış ve beğeni, uzun zamandır hissetmediği bir varlık değeri yaratır. “Görülmüş, beğeni ve övgü almıştır. Sahnede alkışlanmanın verdiği doyum ve beğeni, içindeki potansiyeli ilk kez tam olarak hissetmesine yol açmıştır. Artık sahnede gerçek özgürlüğün tadını almıştır. Fakat bu gerçek ona, yaşamında hâlâ figüran olduğunu gösterecektir.
Babası habersizce gelerek onu izler ve emrine karşı çıktığını görerek sinirlenir. Onu hemen eve getiren babası, onu bu prestijli okuldan alacağını ve askeri okula göndereceğini, ardından ona tıp okutacağını söyler. Yine genç adamın yapmak istediği görmezden gelinip, ne yapmak istediği sorulmamıştır. Ceza gibi yağan bu kararlar verilirken, o yine çatışmaktan kaçınarak bunu “kabul” etmiş görünür. Ama bu gerçekten bir kabul müdür, yoksa çaresizlikten doğan bir boyun eğiş mi? Bu sorunun cevabı kısa süre sonra anlaşılacaktır. Çocuğun yaşadığı hazzın getirdiği acı farkındalık ona, korkunç bir son seçmenin sorumluğunu alma cesareti getirecektir. Yaşadığı çelişki, özgürlüğün mümkün olduğunu gördüğü hâlde, bu özgürlüğü yaşayamayacağına dair umutsuzluğunu derinleştirir.
O gece baba, disiplini sağladığına inanarak rahat bir uykuya dalarken, çocuk kendi seçim hakkını son bir kez kullanır ve bu dünyadan ayrılmayı seçer. Genç adam, yaşamı kendi istediği gibi yaşayamasa da ne zaman ve nasıl öleceğini seçerek ilk kez mutlak bir kararı kendi vermilmiştir. Bu, babasına ve sisteme karşı sessiz ama kesin bir isyandır.
Mutlak Özgürlük ve Mutlak Geri Dönüşsüzlük
Burada çarpıcı sorular akla gelir:
-
Babasıyla çatışmaya cesaret edemeyen bir genç, yaşamına son vermek gibi korkunç ve geri dönüşsüz bir eyleme nasıl cesaret edebilir?
Varoluşçu açıdan bu, trajedinin en acı paradoksudur: Yaşamayı seçmemek, görünürde “en radikal özgürlük” gibi durabilir; ama aynı zamanda nihai bir teslimiyettir. Oyun sahnesinde başrol oynayan genç, gerçek hayatın sahnesinde kendi varlığını tamamen silmeyi seçmiştir.
Sonuç
Ölü Ozanlar Derneği, yalnızca gençlik hayallerini değil, varoluşun temel ikilemlerini hatırlatır: Özgürlük mü uyum mu? Kendi yolumuzu çizmek mi, yoksa bize çizilen yolda yürümek mi? Film, cevabı bize bırakır, tıpkı yaşamın kendisi gibi.
Kaynakça
Thoreau, H. D. (1854). Walden
