Logoterapinin kurucu babası Viktor Emil Frankl 1905 yılında Viyana’da dünyaya geldi. Daha genç yaşlarda insan ruhunun derinliklerine ilgi duymaya başlamıştı ve henüz sadece bir lise öğrencisiyken “insan neden yaşar?” sorusunun peşine düştü.
Tıp eğitimini tamamladıktan sonra psikiyatri ve nöroloji alanında uzmanlaşmaya yöneldi. Bu dönemde özellikle depresyon ve umutsuzluk yaşayan gençlerle çalışmakta ve yaratıcısı olduğu logoterapi isimli yaklaşımını pratiğe dökmekteydi.
Yunancada “logos” (anlam) ve “terapi” (tedavi) kelimelerinden türetilen logoterapi, diğer psikoterapi türlerinden farklı olarak geleceğe yönelik anlam arayışına odaklanıyordu. Frankl, klasik psikoterapinin insanı yalnızca geçmiş deneyimlerinin ve içsel çatışmaların gölgesinde değerlendirmesi nedeniyle yetersiz kaldığını düşünüyordu ve logoterapiyi tam da bu eksikliği tamamlayan bir yaklaşım olarak tasarlamaktaydı.
Mahkûm 119 104
Fakat kaderin Viktor Frankl için çok daha farklı planları vardı. Viyana’nın üzerinde kara bulutlar dolaşmaktaydı. Dünya, tarihinin en karanlık dönemlerinden birine girmeye hazırlanıyordu ve Yahudi asıllı Frankl bu karanlığı birinci elden tecrübe edecekti.
Naziler Avusturya’yı ilhak etmiş, Yahudiler için çeşitli kısıtlamalar başlamıştı. Viktor, Viyana’yı saran kötülükten kaçmak için Amerika’ya başvuru yaptı; ancak yaşlı anne ve babasını yaklaşan karanlığın karşısında yapayalnız bırakmaya gönlü razı olmadı. Her şeye rağmen Viyana’da kalmayı seçti ve 1942 yılında annesi, babası ve eşiyle birlikte tutuklanarak toplama kamplarına gönderildi.
Çok geçmeden Auschwitz-Birkenau kampına sevk edilecek ve savaş sonuna kadar orada kalacaktı. O artık saygıdeğer bir psikiyatrist ve baba olmaya hazırlanan genç bir adam değildi; önündeki yıllar boyunca ona sadece 119 104 olarak seslenildi.
“Asıl Motivasyon, Yaşamda Bir Anlam Bulmaktır.”
Viktor Frankl, yaklaşık üç yıl boyunca esir tutulduğu kamptan kurtulduktan sonra, İnsanın Anlam Arayışı adlı eserini yalnızca dokuz günde yazdı. Bir psikiyatrist olarak kampta insanlığın en aşağılık hallerinden en yüce hallerine kadar pek çok durumu gözlemleme fırsatı bulmuştu ve bu gözlemlerini logoterapi yaklaşımının en uç koşullardaki doğrulanması olarak gördü.
Frankl’a göre insan psikolojisinin merkezinde haz ya da güç değil; anlam arayışı bulunmaktaydı. Bir amaca kendini adayan, hayatına bir anlam atfedebilen ve bu anlama derinden bağlanan kişiler, her acıya ve her koşula katlanabilirdi. Bundan emindi, çünkü onu Auschwitz’den sağ çıkaran da kendi hayatında tutunduğu anlamlardı.
Toplama kampında geçirdiği günlerde, kurtuluşa dair umudunu kaybedip hayatına son verenleri, ayrıcalıklı muamele için Nazi subaylarıyla işbirliği yapanları veyahut kendi esaretlerinin acısıyla başa çıkabilmek için başka mahkûmlara zulmedenleri gördüğü kadar; tüm bu dehşete rağmen içindeki iyiliği, umudu ve merhameti son ana kadar kaybetmeyen nadir insanlara da tanık olmuştu. Frankl’ın kendisi de bu insanlardan biriydi ve kaldırımların ortasında filizlenen bir çiçek misali, logoterapi de İkinci Dünya Savaşı’nın yarattığı yıkımın içinde hayat buldu.
“Bir Anlamı Olduğuna İnanan Kişi, Neredeyse Her ‘nasıl’a Katlanabilir.”
Frankl’ın gözlemlerine göre dayanıklılığı en güçlü insanlar, dış koşullardan değil, içlerinde taşıdıkları anlamdan beslenenlerdi. Bu kişiler, yaşadıkları korkunçluklara rağmen ruhlarında hâlâ korunabilmiş bir kıvılcım taşıyordu ve bu kıvılcım en acı tecrübelerine bile anlam katıyordu.
Anlam ise kimi zaman sevilen birine kavuşma umudunda, kimi zaman tamamlanmayı bekleyen bir görevde, kimi zaman da insanın, en aşağılık muamelenin karşısında bile insanlık onurunu korumaya yönelik içten direncinde hayat buluyordu. Fakat ne olursa olsun, anlam duygusunu kaybetmeyen insanlar, esir kampının umudu yok etmeye programlanmış düzenine rağmen tutunacak bir dal bulabiliyor, yaşamak için direniyorlardı.
Frankl, Auschwitz’in karanlık barakalarında bile insanların içindeki bu küçücük ışığın tüm karanlığı delercesine bir güç yaratabildiğine şahit olmuştu ve kitabında şöyle yazdı: “Acı, bir anlam bulunduğu anda acı olmaktan çıkar; bir görev haline gelir.”
Bu doğrultuda, insanın her koşulda yaşamın bir anlamı olduğuna inanması gereksinimi logoterapinin ilk temel varsayımını oluşturdu. Frankl, yaratıcısı olduğu bu yöntemi, bireyi kendi içine kapatan ve geçmiş tecrübelerde dolaştıran yaklaşımların aksine, kişiyi geleceğe, keşfedilecek anlamlara ve gerçekleştirilecek hedeflere yönlendiren bir yaşam felsefesi olarak tasarladı.
“İnsanı Belirleyen Şey Koşullar Değil; Koşullara Verdiği Yanıtlardır.”
Logoterapi, insan davranışını yalnızca çevreye ve koşullara indirgeyen her türlü yaklaşımın karşısındaydı. Frankl’ın Auschwitz’de edindiği deneyimler ona insanın ne kadar zor durumda olursa olsun kendi tutumunu belirleme özgürlüğü olduğunu göstermişti. İnsanın elinden özgürlükleri, ailesi, sağlığı, geleceğe dair tüm ihtimalleri alınabilirdi; ancak bir şey asla alınamazdı: olaylara karşı takınacağı tutumu seçme özgürlüğü.
Kaderin getirdiği kaçınılmaz acılar insanı tamamen belirleyemezdi. Kişi acıyı nasıl karşılayacağını, ona nasıl bir anlam yükleyeceğini ve hangi duruşu benimseyeceğini seçme özgürlüğüne ve dahası seçme gücüne sahipti. Bu perspektif, bireyin edilgen bir varlık olmadığını; her durumda bir özne olarak kalabildiğini vurguluyordu ve böylece logoterapinin ikinci temel varsayımı olan tavır özgürlüğü şekillenmiş oldu.
“Her Kayıp, İnsana Yeni Bir Anlam Yaratma Fırsatı Verir.”
Yıllar süren esaretin ardından Viktor Emil Frankl, 1945 yılında özgürlüğüne kavuştu. Savaş bitmişti; bir mucize eseri hayattaydı ve zincirlerinden kurtulmuştu. Fakat Viyana’ya döndüğünde, eski hayatından geriye neredeyse hiçbir şey kalmamıştı.
Kamplarda kavuşma hayalini kurduğu geçmişi yerle yeksan olmuştu. Üzerinde çalıştığı logoterapi taslağı elinden alınmış, eşi ve ailesini kaybetmiş, muayenehanesi kapanmış, akademik çalışmaları yarım kalmıştı. Artık önünde tek bir soru vardı: Buradan sonra neye tutunacaktı? Danışanlarına ve öğrencilerine hayatın her daim bir anlam barındırması gerektiği vaazını vermeden önce bu sorulara cevap vermeli, o anlamı kendi hayatında tekrar bulmayı başarabilmeliydi.
İşte bu yüzden yazmaya başladı. Yaşadıklarını, kaybettiklerini ve öğrendiklerini anlattı. Taslağını kaybettiği kitabını baştan yazdı ve bu kez yayımlamayı başardı. Ardından nicelerini kaleme aldı, sayısız akademik çalışmaya imza attı. Muayenehanesini yeniden açtı, yeniden danışanları oldu, hatta yeniden evlendi. Hayatını sıfırdan bir kez daha kurdu.
Kaybettiklerinin yerini hiçbir şey doldurmadı belki; ama onların yerine yeni anlamlar bulmayı öğrendi. Onu bir kez daha yaşama bağlayan şey, anlamsızlıkla boğuşan insanlara yardım etme konusundaki derin arzusu oldu. Viktor Frankl, hayatının geri kalanını bu arzuya adadı ve logoterapiyi geliştirerek yaşamaya devam etti. Böylece yalnızca logoterapinin kurucusu değil, aynı zamanda bu yaklaşımın en güçlü yaşayan temsilcisi haline geldi.
Kaynakça
Frankl, V. E. (2019). İnsanın anlam arayışı (Ö. Yılmaz, Çev.). İstanbul: Okuyan Us Yayınları.
