Hayır dediğinizde içten içe kendinizi huzursuz hissedip sevginizi karşı tarafta eksilttiğinizi düşündüğünüz zamanlar oldu mu? İlişkilerde sınır çizmek çoğu zaman reddetmekle, uzaklaşmakla ya da sevgisizlikle karıştırılabiliyor. Oysaki sağlıklı bir ilişkinin temelinde sadece birbirine yakın olmak değil, ayrı birer birey olduğunu unutmamak ve o kişiden önce de bir hayatınız olduğunu hatırlamaktır. Sınır kelimesi, özellikle romantik ilişkilerde zihnimizde çok sert bir görünüm sağlıyor olabilir; aramıza çizgi çekmek gibi hissettirdiğini düşünebiliriz, yani sonuç olarak beynimizde olumsuz bir düşünce kalıbı canlandırabiliyor. Fakat sınırlar sevgisizlikten değil, sevgiyi sürdürülebilir kılmaktan doğar.
Sınırın psikolojik olarak yansımasına bakarsak da kişinin kendisini koruma ve var etme biçimidir. Ne kadar yakın olursak olalım, her bireyin düşüncesi, zamanı, bedeni ve duyguları kendine aittir. Romantik bir ilişkide “ben bunu istemiyorum” diyebilmek karşımızdakini değil, kendimizi ihmal etmemek anlamına gelir. Sınırların göz ardı edildiği, sadece tek tarafın isteklerinin gerçekleştirildiği bir ilişkide diğer taraf genellikle tükenirken, karşı taraf farkında bile olmadan bu düzene alışır ve bunu ilişkinin normali olarak kabul eder. Zamanla ilişki içinde verilen ödünler, fedakarlıklar bir süre sonra içten gelmeyerek sanki diğerinin bu sorumluluğu olmuş gibi kabul edilir ve partner bir gün o fedakarlığı yapmadığında diğer partner diğer tarafı suçlayıcı tavır sergileyebilir ve bu konuda kendini haklı görür; çünkü süreç içinde bu düzene alışmıştır ve bu durum ilişkinin normali haline gelmiştir.
Sınır Kavramı ve Bağlanma Stilleri
İlişkiler, yakınlık ve bağlılık kadar bireysel alanın da önem taşıdığı dinamik süreçlerdir. Sağlıklı bir ilişkinin en temel göstergelerinden biri, tarafların kendilerine ve birbirlerine koydukları sınırları tanıyabilmesidir. Sınır kavramı, yukarıda da bahsettiğim gibi kişinin duygusal, fiziksel ve psikolojik ihtiyaçlarını koruyan görünmez çizgilerdir. Bu çizgiler, ilişkide hem benliğin korunmasını hem de karşılıklı saygıyı besler. Sınır çizmek kimi zaman kabaca gelip karşı tarafta yanlış intiba bırakabilmekte ve “mesafe koymak” ya da “soğukluk” ile eş değerlendirilmektedir. Oysa sınır, sevgiyi azaltan değil sürdürülebilir kılan bir dinamiktir. John Bowlby’nin bağlanma kuramı, bireylerin erken dönem deneyimlerinin ilişkilerde sınır algısını şekillendirdiğini vurgular. Güvenli bağlanma stilini geliştiren bireyler, hem yakınlığı hem de özerkliği dengeleyebilirken; kaygılı, kaçıngan ya da düzensiz bağlanan bireyler sınır koymakta zorlanabilirler. Romantik ilişkilerinde de hayatının ilk dönemi nasıl bağlanma stilini öğrendiyse kişi ebeveyni ile kurduğu dengeyi partneri ile de devam ettirir.
Sınır Çizmenin İşlevleri
Peki sınır çizmek nedir? Bunun işlevleri nelerdir biraz da bundan bahsetmek istiyorum:
-
Benlik Bütünlüğünü Korumak: Kendi değer, ihtiyaç ve inançlarını korumak.
-
Karşılıklı Saygıyı Geliştirmek: “Benim alanım ve senin alanın” ayrımı, güven duygusunu artırır.
-
Sağlıklı İletişimi Güçlendirmek: Açık ve dürüst sınırlar, yanlış anlaşılmaları azaltır.
-
Tükenmişliği Önlemek: Kendi sınırlarını ve kendi alanını ihmal eden bireyler ilişki içerisinde çok hızlı yorulurlar, ilişkiye karşı motivasyonları azalır ve kırılırlar.
Sağlıklı sınırlar ise üç temel ihtiyacı korur: Özerklik, saygı ve duygusal güvenlik. Literatüre bakıldığında da araştırmalar bize gösteriyor ki sınırlarını koruyabilen bireyler ilişkilerinde partnerleri ile daha az çatışmaya girip fikir ayrılığı yaşadıkları zaman tartışmaları daha sağlıklı bir şekilde sonlandırıyorlar.
İhtiyaçların İfadesi ve Net Olmak
Unutmamız gereken önemli bir nokta var. Bir ilişkide sorun çoğu zaman “fazla hassas olmak” değil, ihtiyaçları ifade edememektir. Asıl sorunlar da bu noktada başlıyor; ihtiyaçları ifade edemeyip, iletişim kurmayarak ya da kavgalı bir iletişim diliyle görülmeye çalışmak ve “sessiz beni gör” çığlıkları… Aslında bunlar konuşulunca ya da uzman kişileri dinleyince sağlıklı iletişim terimi çok basit gibi geliyor olabilir fakat durum uygulamaya gelince maalesef çoğumuz bu konuda sınıfta kalıyoruz. Bir diğer sınıfta kaldığımız konu da “net olmak”; duygularımızda ve düşüncelerimizde karşı tarafa net olamamak ve üstü kapalı mesajlar verip anlaşılmaya çalışmak… Karşımızda partnerimiz ile soğuk bir savaşa girmek; kazananı ve kaybedeni olmayan o savaş ve bu savaş ilişkilerde uzun yıllar sürüp karşılıklı bireyleri yorgun düşürür.
İlişkide Cuma Metaforu ve Bireyselleşme
Benim ilişkilerde kullandığım bir metafor var; ilişkiniz size “Cuma” olmalı. Peki neden Cuma olmalı? Çünkü Cuma günü çoğumuz için heyecan ve huzur veren gündür; haftanın yorgunluğu bitmiş, hafta sonu başlıyor ve kendimize ayırdığımız bir zaman dilimi… İlişkide de böyle hissetmeliyiz; ilişkiler bize Pazartesi sendromu yaşatmamalı, bir süre sonra o sendrom depresyona sebep olur ve kendimize yabancılaşır, ilişkiden doyum alamayız. İlişkilerde unuttuğumuz bir diğer önemli unsur da ilişkide karşılıklı birbirini engelleme, hayatına müdahale etme çabası. Çoğu ilişkide bireyler ilişki içerisinde olduğunda bireyselleşmeyi ve ilişkiden önceki hayatını yok sayarak tüm enerjisini ilişkiye harcıyor ve kendine ait alanı unutmaya başlıyor. Bu durum karşılıklı bir şekilde gerçekleşiyorsa eğer bir süre ilişkiyi götürür fakat uzun vadede sağlıksız bir ilişkinin temeli oluşur. Bireylerde bir süre sonra kendine yabancılaşır ve bu durumdan yorulmaya başlar.
Bunun tersi bir senaryoda ise bu durumu sadece bir kişi gerçekleştiriyorsa, kendi alanını unutup tüm enerjisini ilişkiye harcıyorsa bunun sonucunda da çok yıkıcı durumlar gerçekleşebilir. Bu durumu en çok gördüğümüz ilişki türlerinden biri de kaygılı-kaçıngan ilişkisidir. Bir taraf tüm enerjisini ilişkiye veriyorken diğer taraf kaçıngan bağlandığı için onun tam zıttı bir olaydır ve bu durum kaçıngan partneri boğabilir; kaygılı partner ise harcadığı enerjiyi karşı taraftan göremediği için bir süre sonra suçlamalara başlayabilir ve bu durum tartışmalara yol açarak ilişkide kim haklı kim haksız tartışmalarına yol açar.
Sonuç Olarak
Sınır çizmek bir duvar örmek değil, ilişkiye kapı koymaktır. Kapısı olmayan bir ev nasıl güvensiz hissettirirse, sınırları olmayan bir ilişki de zamanla yıpratıcı hale gelir. Sevgi; kendini yok sayarak değil, kendini koruyarak sürdürülebilir. “Hayır” diyebilmek bir ilişkiyi zayıflatmaz; aksine onu daha gerçek, daha saygılı ve daha sağlam hale getirir. Unutmayalım ki sağlıklı bir ilişkide amaç iki kişinin tek bir bütün olması değil, iki ayrı bütünün birbirine eşlik edebilmesidir.
Bu yüzden belki de sormamız gereken soru şudur: “Sınır koyarsam sevgim azalır mı?” değil, “Sınır koymazsam kendimden ne kadar uzaklaşırım?”
