Müzik hayatımızda çok önemli bir yer kaplar. Eskiden beri bu böyledir. Aşkımızı, sevdamızı, neşemizi, üzüntümüzü müzikle anlatırız. Pek çok duyguyu kelimelerle anlatmamıza gerek kalmaz müzik sayesinde. Sizin de zaman zaman tekrar tekrar dinlediğiniz şarkılar oluyor mu? Bazı şarkıları arka arkaya defalarca, hatta günlerce dinleriz bazen. İşte loop’a almak dediğimiz bu aynı şarkıyı tekrar tekrar dinleme durumunun elbette bir psikolojik ve nörobilimsel bir açıklaması var. Neden bazı şarkıları sürekli dinlemek isteriz ve bu davranışın psikolojik temelleri nelerdir? Bu yazımızda aynı şarkıyı tekrar tekrar dinleme isteğinin ardındaki temel mekanizmalar ele alınacaktır.
1. Beyindeki Dopamin Salınımı
Beynimizde haz ve motivasyonla ilişkili bir ödül sistemi bulunmaktadır. Bu ödül sistemi aktive olduğunda dopamin adı verilen nörotransmitterin salgılanır. Dopamin beynimizde haz ve ödül merkezlerini harekete geçiren kimyasal bir bileşendir. Dopamin, kişinin keyif aldığı yani ödül olarak algıladığı davranışların tekrar edilmesini teşvik eder. Müzik dinlemek, özellikle kişinin hoşlandığı bir müzik türü ya da sevdiği bir şarkı söz konusuysa, dopamin salınımı artırır. Böylece beyin olumlu duygularla ilişkilendirdiği müziği tekrar tekrar dinleme eğilimi gösterir.
Salimpoor ve arkadaşlarının (2011) yaptığı bir çalışmada, sevilen müziklerin dinlenmesi sırasında beynin ödül merkezlerinde belirgin düzeyde dopamin salınımı olduğu gösterilmiştir. Bu durum, müziğin neden güçlü bir haz kaynağı olduğunu ve neden tekrar tekrar dinlenmek istendiğini açıklamaktadır.
2. Hafıza ve Tanıdıklık
Beynimiz tanıdık (aşina) olduğu şeylere daha az enerji harcayarak ulaşır. Bu durum aşinalık etkisi olarak da adlandırılmaktadır. Daha önce çok kez dinlenmiş bir şarkı, beyin için güvenli ve öngörülebilirdir. Böylece beynimizin yorulmadan dopamin kazanmasını sağlar. Bir şarkıyı tekrar dinlemek, beynin aşinalığa olan eğilimi ile ilgilidir.
Bunun yanı sıra şarkılar anılarımızla duygusal bağ kurmamızı sağlar. Bazı şarkıları kişisel anılarımızla, bazılarını da daha önceki duygusal yaşantılarımız ile bağdaştırırız. Belirli bir kişi, yaşantı ya da dönem ile ilişkilendirilmiş şarkılar, geçmişte deneyimlenen duyguları yeniden canlandırabilir. Kurduğumuz bu duygusal bağlantılar aynı şarkıyı tekrar dinleme isteğimizi artırabilir. Ayrıca müzik, otobiyografik bellekle güçlü biçimde ilişkilidir. Yapılan araştırmalar, müziğin geçmiş yaşantılarla bağlantılı duyguları hızlı ve yoğun bir şekilde tetikleyebildiğini göstermektedir (Janata, 2009).
3. Duygusal Bağ ve Katarsis
Müzik çoğu zaman kişinin duygusal boşalım yaşamasına olanak tanır. O günkü duygu durumumuza göre bir şarkıyı sürekli dinlemek tabiri caizse o duygusal durumu işlemlendirmeye ve rahatlamaya yol açabilir. Bu süreç psikolojide “katarsis” olarak adlandırılan duygusal rahatlama ile ilişkilendirilebilir. Müzik katarsise aracılık edebilir.
Örneğin, bir ayrılık şarkısını sürekli dinlemek birey için duygusal boşalma sağlayabilir. Kişinin yaşadığı duygusal acı yüzeye çıkar ve işlemlenebilir hale gelir. Müzik dinlemenin duygu düzenleme stratejilerinden biri olduğu; özellikle üzüntü, yas ve stres dönemlerinde rahatlatıcı bir işlev gördüğü araştırmalarla desteklenmektedir (Thayer, Newman & McClain, 1994).
4. Nöroplastisite ve Alışkanlıklar
Beynimiz alışkanlıklarımız yoluyla şekillenir. Bu becerisi ömür boyu devam eder ve nöroplastisite olarak adlandırılır. Nöroplastisite bir nevi beynin yaşam boyu değişebilme kapasitesidir. Tekrarlanan davranışlar, sinirsel bağlantıların güçlenmesini sağlar. Bir şarkıyı loop’a alarak dinlemek, ilgili sinir ağlarını aktive eder. Böylece o şarkıya ilişkin tercihler pekişir. Zamanla bu durum bir alışkanlık döngüsüne dönüşebilir. Ayrıca müzikal tercihlerimizdeki değişiklikler beyin yapısında da değişikliklere yol açabilir. Bu da bazı şarkıları daha fazla tercih etmemize sebep olabilir.
5. Sosyal ve Kültürel Etkiler
Günümüzde sosyal medya platformlarında yer alan şarkılar istemeden maruz kalmamıza ve aklımızda yer etmesine sebep olabilir. Kısa videolar, diziler ya da popüler içeriklerde kullanılan şarkılar, istemsizce zihnimizde yer edinebilir.
Örneğin çoğumuz bir sosyal medya platformunda sıkça karşılaştığımız bir şarkıyı başlangıçta “çok da dikkat çekici” bulmadığımızı belirtiriz. Ancak şarkının kısa videolarda ve arkadaş çevresinde tekrar tekrar karşımıza çıkmasıyla birlikte, birkaç gün içinde şarkıyı istemsizce mırıldandığımızı fark etmişizdir. Bir süre sonra şarkıyı kendi isteğimizle dinlemeye başlar ve hatta aynı şarkıyı loop’a alırız.
Şarkıyı dinlerken belirgin bir duygusal yoğunluk yaşamasak da, şarkı bize “tanıdık ve rahatlatıcı” gelir. Bu durum, tekrar eden maruziyetin şarkıya yönelik olumlu tutum geliştirilmesine yol açtığını ve beynin tanıdık uyaranları tercih etme eğilimini desteklemektedir. Bu durum salt maruz kalma etkisi ve bilişsel ekonomi kavramlarıyla açıklanabilir.
Salt maruz kalma etkisi, bireyin daha önce defalarca karşılaştığı bir uyaranı, yeni ve bilinmeyen uyaranlara kıyasla daha olumlu değerlendirme eğiliminde olmasıdır (Zajonc, 1968) tarafından tanımlanmıştır. Bilişsel ekonomi, beynin sınırlı bilişsel kaynaklarını mümkün olan en verimli şekilde kullanma eğilimini ifade eder. Tekrar tekrar dinlenen bir şarkı, beynin yapısına giderek daha fazla yerleşir ve öngörülebilir hale gelir. Melodi, ritim ve sözler tanıdıklaştıkça bilişsel yük azalır. Bu durum, birey için zihinsel olarak daha “ekonomik” bir deneyim yaratır. Özellikle stresli, yorgun ya da dikkat gerektiren durumlarda kişiler, yeni müzikler keşfetmek yerine tanıdık şarkılara yönelme eğilimi gösterebilir.
Salt maruz kalma etkisi, bir şarkının neden zamanla daha çok sevilmeye başlandığını açıklarken; bilişsel ekonomi, neden tanıdık şarkıların tekrar tekrar tercih edildiğini açıklar. Bu iki mekanizma birlikte ele alındığında, loop’a alma davranışı hem duygusal hem de bilişsel açıdan işlevsel bir süreç olarak değerlendirilebilir. Bunun yanı sıra dönem dönem toplumsal olaylarla ya da kültürel durumlarla ilgili bazı şarkılar sosyal bağlamda dinlenme eğilimini artırabilir (düğün mevsimlerinde romantik şarkılar; özel günlere yönelik şarkılar, bayramlar vb.)
Sonuç
Sonuç olarak şarkıların loop’a alınması, çeşitli psikolojik, nörobilimsel ve kültürel faktörlerin birleşimidir. Dopamin salınımı, aşinalık, duygusal bağlanma, nöroplastisite ve sosyal etkenler bu durumu belirlemede önemli rol oynar. Her bir boyut neden aynı şarkıyı defalarca dinlemek istediğimizi anlamlandırmaya yardımcı olur. Bu davranış kişinin duygusal ihtiyaçlarını düzenleme isteğinin ve haz arayışının doğal bir sonucudur. Müziğin beyin üzerindeki etkilerini inceleyen çalışmalar, insan psikolojisini daha iyi anlamamızı sağlayabilir.
