Yapay zeka, günümüzde neredeyse herkesin erişebildiği bir teknolojidir. Ancak aynı dijital araca sahip bireylerin yapay zekayı kullanma biçimleri belirgin biçimde farklılaşmaktadır. Bu durum, yapay zekanın nötr bir araç olmadığını; kullanımının bireyin psikolojik yapısı, duygusal düzenleme kapasitesi ve psikiyatrik eğilimleri doğrultusunda şekillendiğini göstermektedir. Yapay zeka, yalnızca bilişsel bir destek değil; kimi zaman düzenleyici, kimi zaman kontrol edici, kimi zaman da kaçınma işlevi gören bir psikolojik nesne haline gelebilmektedir. Bu nedenle yapay zeka kullanımını anlamak, teknolojiden çok bireyin içsel süreçlerini anlamayı gerektirir.
Günlük teknolojik araçların kullanımında olduğu gibi yapay zeka kullanımı da bireysel ihtiyaçlara göre farklılaşır. Kaygı düzeyi yüksek bireyler, belirsizliği azaltma ve hızlı yanıt alma ihtiyacıyla yapay zekaya daha sık yönelirken; kaygı düzeyi düşük bireyler teknolojiyi daha sınırlı ve araçsal bir düzeyde kullanmaktadır. Bu farklılık, yapay zeka kullanımının kişilik özellikleri ve duygulanım düzeniyle yakından ilişkili olduğunu göstermektedir.
Anksiyete Spektrumu ve Yapay Zeka Kullanımı
Anksiyete bozukluklarında temel sorunlardan biri belirsizliğe tahammülsüzlüktür. Belirsizlik, birey tarafından tehdit olarak algılanır ve yoğun güvence arayışı tetiklenir. Yapay zeka, hızlı ve yapılandırılmış yanıtlar sunarak bu güvence ihtiyacını karşılayan bir araç haline gelir. Belirsizliğe tahammülsüzlüğün anksiyete düzeyiyle güçlü biçimde ilişkili olduğu ve bireylerin kontrol edilebilir uyaranlara yöneldiği bilinmektedir (Carleton, 2016).
Ancak bu kullanım biçimi kısa vadede kaygıyı azaltırken, uzun vadede belirsizlikle yüzleşme kapasitesini zayıflatabilir. Bilişsel davranışçı kuram, kaçınma davranışlarının anksiyeteyi sürdüren temel mekanizmalardan biri olduğunu vurgular (Beck & Clark, 1997). Yapay zekanın kaygı anlarında otomatik bir düzenleyici olarak kullanılması, bireyin içsel regülasyon becerilerinin gelişmesini engelleyebilir. Zamanla kişi kaygı hissettiğinde doğrudan yapay zekaya yönelir; bu durum kaygıyı çözmekten çok erteleyen, toleransı düşüren bir baş etme biçimine dönüşür.
Majör Depresif Bozuklukta Yapay Zeka Kullanımı
Majör depresif bozuklukta kişilerarası ilişkilerden geri çekilme, değersizlik algısı ve yargılanmaya karşı hassasiyet belirgindir. Bu bireyler için yapay zeka, karşılıklılık talep etmeyen, reddedilme riski barındırmayan bir iletişim nesnesi olarak algılanabilir. Yapay zekanın sürekli erişilebilir ve tepkisiz yapısı, depresif bireyler için geçici bir güvenlik alanı oluşturur.
Varoluşçu psikoterapi literatürü, depresyonun temelinde anlam kaybı, yalnızlık ve ölüm farkındalığının yer aldığını ortaya koymaktadır (Yalom, 1980). Yapay zeka ile kurulan tek yönlü ilişki, bireyin varoluşsal sorularını ifade etmesine alan açsa da, gerçek kişilerarası temasın iyileştirici etkisini ikame edemez. Bu durum, depresif bireyin içe çekilmesini derinleştirebilir ve pasif baş etme biçimlerini pekiştirebilir. Yapay zeka bu bağlamda duygusal olarak güvenli, ancak sınırlı bir temas alanı sunar.
Obsesif Özellikler ve Kontrol Arayışı
Obsesif özelliklerde bilişsel kesinlik ihtiyacı ve hata yapma korkusu ön plandadır. Güvence arayışı kısa süreli rahatlama sağlasa da obsesif döngüyü sürdüren temel mekanizmalardan biridir (Salkovskis, 1999). Yapay zeka, sınırsız tekrar ve tutarlılık sunması nedeniyle bu güvence ihtiyacını kolaylaştıran bir araç haline gelebilir. Aynı sorunun farklı biçimlerde tekrar tekrar sorulması, bireyin belirsizlikle temas etmek yerine kontrolü dışsal bir otoriteye devretmesine yol açar. Bu durumda yapay zeka, obsesif zihnin dijital bir uzantısı haline gelerek belirtileri yatıştırmak yerine pekiştirebilir.
Psikotik Bozukluklarda Yapay Zeka Kullanımı
Psikotik bozukluklarda temel sorun, uyaranın yorumlanma biçimidir. Yapay zeka, içerik üretme kapasitesi nedeniyle psikotik süreçlerde özel bir risk alanı oluşturur. Birey, yapay zeka yanıtlarına kişisel anlam yükleyebilir, bu yanıtları kendisine gönderilmiş özel mesajlar olarak algılayabilir. Şizofrenide dışsal uyaranların kişiselleştirilmesi, gerçeklik değerlendirme kapasitesindeki bozulma ile yakından ilişkilidir (Frith, 1992). Bu nedenle yapay zeka kullanımı, psikotik bozukluklarda düzenleyici bir araçtan çok yanlış anlamlandırma riskini artıran bir uyaran haline gelebilir.
Sonuç
Yapay zeka, insan zihni için nötr bir araç değildir. Ona yönelme biçimi, bireyin kaygı, belirsizlik, yalnızlık ve gerçeklikle kurduğu ilişkinin bir yansımasıdır. Aynı sistem bir birey için işlevsel bir destekken, bir başkası için kaçınmayı, kontrol ihtiyacını ya da gerçeklikten kopuşu besleyen bir alan haline gelebilir. Bu nedenle yapay zeka kullanımını ilerleme ya da tehdit ikiliği içinde değerlendirmek yetersizdir. Asıl mesele, bireyin yapay zekayı bir araç olarak mı kullandığı, yoksa onunla psikolojik bir ilişki mi kurduğudur.
Kaynakça
Beck, A. T., & Clark, D. A. (1997). Anxiety and depression: An information processing perspective. Behaviour Research and Therapy, 35(1), 49–58.
Carleton, R. N. (2016). Fear of the unknown: One fear to rule them all? Journal of Anxiety Disorders, 41, 5–21.
Frith, C. D. (1992). The cognitive neuropsychology of schizophrenia. Lawrence Erlbaum Associates.
Salkovskis, P. M. (1999). Understanding and treating obsessive–compulsive disorder. Behaviour Research and Therapy, 37(Suppl. 1), S29–S52.
Yalom, I. D. (1980). Existential psychotherapy. Basic Books.
