Multitasking dendiğinde çoğumuz, bir kişinin birden fazla işi aynı anda yapabilmesi anlamını düşünürüz. Ancak bu durum gerçekten böyle midir?
Sanılanın aksine multitasking kavramı insanlardan ziyade ilk kez 1965 yılında IBM tarafından yayımlanan teknik bir belgede bilgisayar sistemleri için kullanılmıştır.
Buradaki tanım, bilgisayarın görevler arasında çok hızlı geçiş yaparak aynı anda çalışıyormuş izlenimi vermesi anlamına geliyordu.
Aslında insan beynine yönelik olarak “multitasking” terimi o dönemde kullanılmasa da, psikolog William James, The Principles of Psychology (1890) adlı eserinde dikkat konusunda benzer bir noktaya değinmiştir:
“Bir kişi dikkati aynı anda iki şeye tamamen veremez.”
Bu düşünce, modern multitasking araştırmalarının temellerini oluşturmuştur.
EPIC Modeli: İnsan Zihninde Multitasking Nasıl İşliyor?
Multitasking kavramını insan zihnine sistematik biçimde uyarlayan ilk çalışmalardan biri Meyer & Kieras (1997) tarafından geliştirilmiştir.
Araştırmacılar, EPIC (Executive-Process Interactive Control) modelini ortaya koyarak beynin görevler arasında nasıl geçiş yaptığını açıklamışlardır.
EPIC Modelinin Temel Bulguları
-
Beynin hangi işi ne zaman yapacağını planlayan bir bölüm vardır: Executive Cognitive Processes.
-
İnsan beyni tıpkı bilgisayarlar gibi görünür biçimde iki işi aynı anda yapmaz; sadece milisaniyeler içinde görevler arasında geçiş yaparak bu izlenimi yaratır.
-
Her görevin kendi talimat seti (production rules) bulunur. Beyin bu kuralları hafızada tutar ve gerektiğinde hızlıca aktive eder.
-
Algısal ve motor kapasitemiz sınırlıdır: Görme, işitme, konuşma ve hareket sistemleri aynı anda sınırsız görev yapamaz.
-
Beyin görevler arasında önceliğe göre geçiş yapar, tıpkı bir bilgisayar işlemcisi gibi.
-
Ancak insan beyninin multitaskingi, bilgisayarınkine benzese de kusursuz değildir; hata ve gecikme oranı çok daha yüksektir.
Beyin ve Bilgisayar Arasındaki Fark
İnsan beyni ile bilgisayar arasındaki temel fark, görev değişiminde yaşanan bilişsel maliyettir.
Bilgisayarlar görevler arasında geçiş yaparken neredeyse sıfır hata ve gecikmeyle çalışır.
Ancak insan zihninde her geçişte zaman kaybı ve bilişsel yük artışı oluşur.
Yani, beynimiz görevler arasında geçiş yaptıkça enerji harcar; dikkat bölünür, performans düşer.
Bu da “aynı anda iki işi yapıyor gibi görünsek de” aslında dikkatimizi bir görevden diğerine çok hızlı taşıdığımız anlamına gelir.
Multitaskingin Performansa Etkisi: Buser & Peter (2012) Deneyi
Araştırmacılar Buser & Peter (2012), multitasking’in performans üzerindeki etkisini incelemek amacıyla üç farklı grup oluşturmuştur:
-
Tamamen Sıralı Grup: Görevleri tek tek, sırayla yapan katılımcılar.
-
Zorunlu Multitasking Grubu: İki görevi aynı anda yapmak zorunda bırakılanlar.
-
Serbest Planlama Grubu: İstedikleri gibi organize olan, ister sırayla ister multitasking yapan katılımcılar.
Deneyin Bulguları
-
En kötü performansı zorunlu multitasking grubu gösterdi.
-
En iyi performans ise tamamen sıralı grup tarafından elde edildi.
-
Serbest planlama grubu, beklentinin aksine zorunlu multitasking grubuna yakın derecede düşük performans sergiledi.
Bu sonuç, insanların serbest bırakıldığında zamanı kötü yönetme eğiliminde olduklarını ve gereksiz görev geçişleri yaptıklarını gösterdi.
Cinsiyet Farklılıkları Üzerine Bulgular
Deneyde zorunlu multitasking durumunda kadınlar da erkekler kadar kötü etkilendi.
Böylece sıkça dile getirilen “Kadınlar multitaskingde daha iyidir.” ifadesi bilimsel olarak çürütüldü.
Bu genellemenin altında biyolojik bir üstünlükten ziyade, toplumsal roller ve sorumluluk dağılımları yatmaktadır.
Günlük yaşamda kadınların çoklu görevleri yürütmek zorunda kalması, onların multitasking’e daha alışkın görünmesine yol açmış olabilir.
Ayrıca kadınların serbest planlamada multitaskinge erkeklere kıyasla daha az yöneldiği de saptanmıştır.
Yani kadınlar, görevleri organize etmede daha temkinli davranırken, erkekler daha çok aynı anda çok şey yapma eğilimi göstermiştir.
Araştırma genel olarak şunu ortaya koymuştur:
Multitasking verimliliği artırmaz, aksine performansı ve odaklanmayı ciddi şekilde düşürür.
Basit bir örnekle, “Arkadaşınız telefona bakarken gerçekten sizi verimli bir şekilde dinliyor mu?” sorusunun cevabı büyük olasılıkla hayır olacaktır.
Sonuç: Multitasking Bir Üretkenlik İllüzyonudur
Sonuç olarak, multitasking zannedildiği gibi “birden fazla işi aynı anda yapmak” değildir.
Aslında bu, beynin dikkati çok hızlı biçimde bir görevden diğerine taşımasıdır.
Bu geçişler milisaniyeler içinde gerçekleşir, ama her geçişte enerji kaybı ve dikkat bölünmesi yaşanır.
Multitasking kısa vadede üretkenlik hissi yaratabilir, ancak uzun vadede verimliliği azaltır, bilişsel yorgunluğu artırır ve odaklanma kapasitesini düşürür.
Bu nedenle günlük yaşamda “aynı anda birçok şey yapmak” yerine, görevleri sıralı şekilde yürütmek daha etkilidir.
Kaynaklar
-
Buser, T., & Peter, N. (2012). Multitasking. Experimental Economics, 15(4), 641–655. https://doi.org/10.1007/s10683-012-9318-8
-
James, W. (1890). The Principles of Psychology (Vol. 1, pp. 381–384). Henry Holt and Company. https://doi.org/10.1037/10538-000
-
Meyer, D. E., & Kieras, D. E. (1997). A computational theory of executive cognitive processes and multiple-task performance: Part 1. Basic mechanisms. Psychological Review, 104(1), 3–65. https://doi.org/10.1037/0033-295X.104.1.3
