Yemek yemek çoğu zaman biyolojik bir gereklilik olarak düşünülür; ancak yeme davranışı, sosyal bağlamlar ve kişilerarası ilişkiler tarafından güçlü bir biçimde etkilenmektedir (Herman, 2017). İnsanlar çoğu zaman yemeklerini sosyal ortamlarda, örneğin aile toplantılarında, restoranlarda veya iş yerlerinde tüketirler. Bu durum, bireylerin ne kadar yemek yediklerini ve ne tür yiyecekleri tercih ettiklerini etkileyebilir (Ruddock ve arkadaşları, 2019). Sosyal psikoloji süreçleri olan sosyal kolaylaştırma, izlenim yönetimi, sosyal modelleme ve sosyal bağ kurma gibi unsurlar, bireylerin yeme davranışını şekillendirir. Bu makale, söz konusu süreçleri inceleyerek yeme davranışının sosyal yönünü açıklamayı amaçlamaktadır.
Yemede Sosyal Kolaylaştırma
Sosyal psikolojide yeme davranışıyla ilgili bilinen olgulardan biri sosyal kolaylaştırma etkisidir. Araştırmalar, bireylerin başkalarıyla birlikte yemek yediklerinde yalnız yediklerine kıyasla daha fazla yemek tüketme eğiliminde olduklarını göstermektedir (Redd ve de Castro, 1992). İnsanlar tanıdıkları ve kendilerini rahat hissettikleri kişilerle (eş, aile, yakın arkadaşlar) yemek yerken, yalnız oldukları zamanlara göre %40 ile %50 oranında daha fazla yemek tüketme eğilimindedirler (De Castro, 1994). Hatta yeni evli veya birlikte yaşayan çiftler, yalnız oldukları zamanlara göre “düzgün bir öğün” (genellikle evde pişmiş, besleyici ve tam bir sofra düzeni olan yemek) hazırlamaya çok daha fazla önem vermektedir (Marshall ve Anderson, 2002). Ayrıca yapılan meta-analitik çalışmalar, insanların özellikle arkadaşlarıyla yemek yediklerinde daha fazla yiyecek tükettiklerini ve bu etkinin sosyal normlar tarafından da şekillendirildiğini göstermektedir (Ruddock ve arkadaşları, 2019). Bu durumun nedenlerinden biri, sosyal ortamlarda yemeklerin genellikle daha uzun sürmesi ve bunun bireylere daha fazla yeme fırsatı sunmasıdır (Ruddock ve arkadaşları, 2021).
Sosyal Modelleme ve Yiyecek Seçimi
Sosyal ortamlar yalnızca tüketilen yiyecek miktarını değil, aynı zamanda yiyecek seçimlerini de etkiler. Sosyal modelleme, bireylerin çevrelerindeki insanların yeme davranışlarını taklit etme eğilimini ifade eder.
Bir üniversite kampüsünde yapılan geniş ölçekli araştırma, bireylerin yemek seçimlerinin, birlikte yemek yedikleri kişilerin tercihlerine benzer hale gelme eğiliminde olduğunu göstermiştir (Gligorić ve arkadaşları, 2021). Benzer şekilde, gözlemsel bir çalışma insanların sırada önlerindeki kişinin seçtiği yiyeceği seçme olasılığının arttığını ve bunun sosyal taklit davranışının bir örneği olduğunu ortaya koymuştur (Gligorić ve arkadaşları, 2024).
İzlenim Yönetimi ve Yeme Davranışı
Yeme davranışı aynı zamanda izlenim yönetimi ile de ilişkilidir. İzlenim yönetimi, bireylerin başkalarının kendileri hakkında oluşturacağı algıyı kontrol etmek amacıyla davranışlarını düzenleme sürecidir.
Bireyler sosyal ortamlarda daha olumlu bir izlenim bırakmak için daha küçük porsiyonlar seçebilmekte veya daha sağlıklı yiyecekleri tercih edebilmektedir (Herman, 2017). Özellikle yeni tanışılan kişilerle yemek yenilen durumlarda bireyler daha fazla öz-kontrol gösterebilir ve daha az yemek yiyebilirler. Örneğin bireyler romantik partnerlerinin yanında yemek yerken izlenim yönetimi nedeniyle özellikle ilk buluşma gibi durumlarda daha küçük porsiyonlar seçme ve daha az yemek tüketme eğiliminde olabilmektedir (Herman, 2017). Özellikle kadınların, karşı cinsten etkileyici buldukları bir partnerle yemek yerken daha küçük porsiyonlar seçtikleri gözlemlenmiştir (Mori ve arkadaşları, 1987).
Sosyal Bağ Kurma Aracı Olarak Yemek
Yemek paylaşımı aynı zamanda kişilerarası ilişkileri güçlendiren önemli bir sosyal mekanizmadır. Birlikte yemek yemek güven, iş birliği ve sosyal bağların gelişmesine katkı sağlayabilir.
Deneysel çalışmalar, bireylerin ortak bir tabaktan yemek yediklerinde sonraki etkileşimlerde daha yüksek düzeyde iş birliği ve koordinasyon gösterebildiklerini ortaya koymuştur (Woolley ve Fishbach, 2019). Bu nedenle birçok kültürde yemekler yalnızca beslenme amacıyla değil, aynı zamanda sosyal bağları güçlendiren ritüeller olarak görülmektedir.
Sonuç
Yeme davranışı yalnızca biyolojik ihtiyaçlarla açıklanamaz; sosyal bağlam ve kişilerarası ilişkiler de bu davranışı önemli ölçüde şekillendirir. Sosyal kolaylaştırma, sosyal modelleme, izlenim yönetimi ve sosyal bağ kurma gibi süreçler, insanların ne kadar ve nasıl yemek yediğini etkileyen temel sosyal psikolojik mekanizmalardır. Bu süreçlerin anlaşılması, sağlıklı beslenme davranışlarının teşvik edilmesi ve toplum sağlığının geliştirilmesi açısından önemli katkılar sağlayabilir.
Kaynakça
De Castro, J. M. (1994). Family and friends produce greater social facilitation of food intake than other companions. Physiology & behavior, 56(3), 445-455.
Gligorić, K., White, R. W., Kiciman, E., Horvitz, E., Chiolero, A., & West, R. (2021). Formation of social ties influences food choice: A campus-wide longitudinal study. Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction, 5(CSCW1), 1-25.
Gligorić, K., Chiolero, A., Kıcıman, E., White, R. W., Horvitz, E., & West, R. (2024). Food choice mimicry on a large university campus. PNAS nexus, 3(12), 517.
Herman, C. P. (2017). The social facilitation of eating or the facilitation of social eating?. Journal of Eating Disorders, 5(1), 16.
Lu, X., Zhang, Y., & Gong, H. (2023). Social networking site use and restricted eating among college students. Social Behavior and Personality: an international journal, 51(6), 1-15.
Marshall, D. W., & Anderson, A. S. (2002). Proper meals in transition: young married couples on the nature of eating together. Appetite, 39(3), 193-206.
Mori, D., Chaiken, S., & Pliner, P. (1987). ” Eating lightly” and the self-presentation of femininity. Journal of Personality and Social Psychology, 53(4), 693.
Redd, M., & De Castro, J. M. (1992). Social facilitation of eating: Effects of social instruction on food intake. Physiology & Behavior, 52(4), 749-754.
Ruddock, H. K., Brunstrom, J. M., & Higgs, S. (2021). The social facilitation of eating: Why does the mere presence of others increase energy intake? Physiology & Behavior, 240, 1-21.
Ruddock, H. K., Brunstrom, J. M., Vartanian, L. R., & Higgs, S. (2019). A systematic review and meta-analysis of the social facilitation of eating. The American journal of clinical nutrition, 110(4), 842-861.
Woolley, K., & Fishbach, A. (2019). Shared plates, shared minds: Consuming from a shared plate promotes cooperation. Psychological Science, 30(4), 541-552.
