“Ben sorun çıkarmayayım.” “Boş ver, önemli değil.” “Tamam, sen nasıl istersen.”
Bu cümleleri ne sıklıkla kuruyorsunuz? Ya da çevrenizde hep alttan alan, hep anlayış gösteren, hep “olgun” olan biri var mı? İlk bakışta bu kişiler ilişkilerde uyumlu, fedakâr ve güçlü görünür. Ancak bazen bu uyum, içten içe bir kırılmanın işareti olabilir.
Bazı insanlar, kırılmamak için kırılmayı seçer. Yani reddedilmemek, terk edilmemek ya da sevilmeye devam etmek adına kendi ihtiyaçlarını sessizce geri plana atarlar. Dışarıdan bakıldığında sakin ve dengeli görünen bu tutum, aslında derin bir kaybetme korkusu sonucunda ortaya çıkan bir davranış olabilir.
Uyumlanma Nereden Geliyor?
Psikolojide bağlanma kuramının kurucusu olan John Bowlby, çocuklukta bakım verenle kurulan ilişkinin, yetişkinlikteki tüm yakın ilişkilerimizin temelini attığını söyler. Eğer çocuklukta sevgi koşullu hissedildiyse — örneğin “usluysan severim”, “sorun çıkarmazsan yanındayım” mesajı alındıysa — çocuk çok önemli bir şey öğrenir: Sevilmek için uyum sağlamalıyım.
Mary Ainsworth’un tanımladığı kaygılı bağlanma stiline sahip bireylerde bu durum daha belirgindir. Bu kişiler için tartışma, sadece bir fikir ayrılığı değildir; “ya beni terk ederse?” sorusunu tetikleyen bir alarmdır. Bu alarm çaldığında kişi içgüdüsel olarak geri çekilir, alttan alır, özür diler ya da kendi ihtiyacını yok sayar. Çünkü ilişkiyi kaybetmek, haklı olmaktan daha korkutucudur.
“Ben” Nerede Başlıyor, Nerede Bitiyor?
Sürekli uyumlanma zamanla kimlik üzerinde etkili olur. Şema terapinin kurucusu Jeffrey Young, erken dönem deneyimlerin zihnimizde bazı temel inanç kalıpları (şemalar) oluşturduğunu söyler. Örneğin “Terk edilirim”, “Yetersizim” ya da “İhtiyaçlarım sorun çıkarır” gibi inançlar, yetişkinlikte ilişkilerimizi fark etmeden yönlendirebilir.
Boyun eğicilik şeması olan biri, “sorun çıkarmamak” için kendi sınırlarını ihlal edebilir. Kusurluluk şeması olan biri, “zaten zor sevilen biriyim” düşüncesiyle fazladan anlayış gösterebilir. Böylece kişi her seferinde biraz daha kendinden verir. Başlangıçta bu davranış işe yarar gibi görünür. Tartışma çıkmaz, ortam sakin kalır. Ancak uzun vadede bir soru belirir: “Ben ne istiyorum?”
Sürekli başkasının ihtiyaçlarına odaklanmak, kişinin kendi duygularıyla temasını zayıflatır. Ne hissettiğini fark etmek zorlaşır. Öfke bastırılır, kırgınlık ertelenir, hayal kırıklıkları küçümsenir. Fakat bastırılan hiçbir duygu gerçekten kaybolmaz; sadece başka bir yerden kendini gösterir.
Bir Gün Patlayan Sessizlik
Uyumlanma davranışı genellikle sessizdir. Yüksek sesli değildir, dramatik değildir. Ancak iç dünyada birikir. Bir danışanın şu cümlesi bu durumu çok iyi özetler: “Ben aslında hiç kavga etmedim ama bir gün birdenbire içimden koptum.”
İşte bu kopuş, uzun süreli uyumlanmanın sonucudur. Dışarıdan sakin görünen ilişkiler, içeride biriken görünmez yüklerle ilerler. Sürekli anlayan taraf olmak, zamanla görünmez hissetmeye yol açar. İnsanın en temel psikolojik ihtiyaçlarından biri görülmektir. Sadece uyum sağlayan değil, olduğu hâliyle kabul edilen biri olmak isteriz.
Hümanist psikolojinin önemli isimlerinden Carl Rogers, koşulsuz kabul kavramının sağlıklı benlik gelişiminin temel şartı olduğunu vurgular. Eğer kabul edilmek için sürekli şekil değiştirmek gerekiyorsa, kişi gerçek benliğiyle temasını kaybetmeye başlayabilir.
Uyumlanmak mı, Seçmek mi?
Burada önemli bir ayrım vardır: Esnek uyum ile zorunlu uyum aynı şey değildir. Sağlıklı bir ilişkide bazen geri adım atmak, anlayış göstermek ya da esnemek doğaldır. Ancak bunu korkudan mı yapıyoruz, yoksa bilinçli bir tercihle mi?
Eğer iç sesimiz “Bunu yapmazsam beni bırakır” diyorsa, orada bir kaygı çalışıyordur. Eğer “Bunu şu an ilişkim için seçiyorum” diyebiliyorsak, orada benlik hâlâ aktiftir. Terapötik süreçte amaç insanları daha “sert” yapmak değil; daha farkında hâle getirmektir. Kişi kendi ihtiyacını ifade ettiğinde dünyanın yıkılmadığını deneyimledikçe, uyumlanma otomatik bir refleks olmaktan çıkar. Çatışmanın her zaman terk edilme anlamına gelmediğini görmek, ilişkisel özgürlük kapılarını aralayan ilk adımdır.
Sonuç
Kırılmamak için kırılan insanlar genellikle güçlü görünür. Çünkü sessizdirler. Çünkü alttan alırlar. Çünkü “olgun” davranırlar. Ancak iç dünyalarında çoğu zaman duyulmamış bir ihtiyaç, ifade edilmemiş bir öfke ve görülmemiş bir kırgınlık taşırlar.
Uyumlanma bir dönem hayatta kalma stratejisi olabilir. Ancak yetişkinlikte aynı stratejiyi otomatik biçimde sürdürmek, benlik bütünlüğünü zedeleyebilir. İlişkiler, iki kişinin de var olabildiği alanlardır. Sadece uyum sağlayan değil, ihtiyaçlarını ifade edebilen; sadece anlayan değil, anlaşılmayı da talep edebilen bireyler ilişki içinde daha dengeli kalabilir. Belki de asıl soru şudur: “Ben gerçekten uyum mu sağlıyorum, yoksa kaybetmemek için kendimden mi vazgeçiyorum?”
Bu soruya dürüstçe verilen yanıt, kırılmadan var olmanın ilk adımı olabilir.
KAYNAKÇA
Ainsworth, M. D. S. (1978). Patterns of attachment: A psychological study of the strange situation. Lawrence Erlbaum Associates.
Bowlby, J. (1969). Attachment and loss: Vol. 1. Attachment. Basic Books.
Rogers, C. R. (1951). Client-centered therapy: Its current practice, implications and theory. Houghton Mifflin.
Young, J. E. (1990). Cognitive therapy for personality disorders: A schema-focused approach. Professional Resource Exchange.
Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner’s guide. Guilford Press.
