Pandemi nihayet sona erdi derken dünya yerinde durmuyor değildi ancak bazı şeyler değişmiş gibiydi. Şehirler yeniden dolup taşmaya başlamış, kapalı kapılar açılmış, yaşam alışılmış eski ritmine dönmeye çalışıyordu ama bundan emin miyiz orası net değildi. Pek çok insan aynı duyguda buluşuyordu: Dünya fiziksel olarak değişmemişti ama hislerimiz aynı duyumsanmıyordu. Daha soluk, daha mesafeli ve daha temkinliydi. İnsanlar yalnızca hastalıktan değil, birbirleriyle olan ilişkilerinde çekimser hâle gelmişti. Asıl kayıp bedenlerde değil, insan ilişkilerindeki bağlarda yaşanmıştı sanki.
Bu duyguyu gerçekçi bir yerden ele aldığımızda yalnızca bireysel bir melankoliye indirgenemez. Tarih boyunca bazı felaketler vardır ki sadece ölümlerle açıklanamaz kaybettirdikleri; insanın etrafıyla, kendiyle ve dünya ile kurduğu temel güven ilişkisini de yaralar. Sosyolog Kai Erikson’un kolektif travma kavramı, tam da bu tür durumları açıklamak için geliştirilmiştir. Erikson’a göre kolektif travma, bireysel ruhsal yaralanmaların ötesinde, bir toplumun ortak anlam dünyasını, güven duygusunu ve sosyal dokusunu sarsar (Erikson, 1976). Salgınlar, savaşlar ve büyük afetler bu kırılmanın en görünür hâllerindendir. Çünkü tehdit çoğu zaman kontrol edilemez ve öngörülemezdir; bireyin güvenlik algısını temelden sarsar.
Tarihsel Süreçte Salgınlar ve Toplumsal Kırılmalar
-
yüzyılda Avrupa’da yapısal bir kırılma yaratan veba salgını, görünmeyen tehdidin insan ilişkilerini nasıl çözündürdüğünün en erken kitlesel tehditlerinden biridir. Giovanni Boccaccio, Decameron’da insanların salgın dönemlerinde endişe ve korkudan birbirlerinden kaçışını anlatırken salgının yalnızca bedenleri değil, merhameti, vicdanı ve toplumsal bağlılığı da yok ettiğini yazar. Sözün özü; toplumsal bağlılığı kırılgan hale getirmesinden söz eder. Kardeş kardeşten, komşu komşudan, anne evladından uzaklaşmıştır. Veba, insanlara hayatta kalmanın bedelinin yalnızlıkla sonuçlanabileceğini öğretmiştir (Boccaccio, 1353/2013). Bu yalnızlık, yalnızca fiziksel bir ayrışma değil; duygusal ve ahlaki bir kopuş anlamına da gelir.
Benzer çözülmeler, doğal afetler sonrasında da gözlemlenmiştir. Depremler, seller, yangınlar ve büyük kazalar yalnızca fiziksel yıkım yaratmaz; bireyin dünyaya dair temel varsayımlarını da altını üstüne getirebilir fikrini güçlendirir. Afetler sonrası süreçte “güvende olma, korunma ve süreklilik” duygusu zedelenir. Afet ertesi dönemde bireylerin birbirinden ve çevrelerine karşı bazı duygu ve davranışları gözlemlenmiştir: Dalgın, kopuk ve donuk hâlleri… Bu dalgınlık çoğu zaman dikkat dağınıklığı değildir sadece; travmatik yaşantının ruhsal bir yansımasıdır. Travma, zihni devamlı tehdit tarayan bir duruma sokar; birey anda kalmada anı yaşamada zorlanır, çevresiyle kurduğu bağ zayıflar. Böylece insanlar hem kendilerinden hem de başkalarından uzaklaşabilir.
Kolera ve İspanyol Gribi’nin Sosyal Etkileri
-
yüzyılda yaşanan kolera salgınları da hastalığın yalnızca biyolojik değil, aynı zamanda psikolojik ve sosyal bir fenomen olduğunu göstermiştir. Hastalığın kaynağı henüz saptanmadığında korku bilime değil, önyargıya yaslanmıştır. Kolera yoksullukla, göçmenlerle ve “kirli” kabul edilen yerel yerleşimlerle ilişkilendirilmiş; mevcut hastalık ahlaki bir eksiklik gibi yorumlanmıştır. Bu süreç, toplumsal dayanışmanın, karşılıklı yardımlaşmanın yerini birbirini suçlamaya ve dışlamaya bırakmasına neden olmuştur (Snowden, 2019). İnsanlar yalnızca hastalıktan değil, birbirlerinden de korunmaya çalışmış; temas kurmak yerini mesafeli olmaya bırakmıştır.
-
yüzyılın başında yaşanan İspanyol Gribi ise bu güvensizlik hâlini küresel ölçekte zeminini sağlamlaştırmıştır. Birinci Dünya Savaşı’nın hemen ardından gelen bu salgın, zaten kayıplarla harmanlanmış dünyamızda geleceğe dair umut fikrini daha da zayıflatmıştır. Genç ve sağlıklı bedenlerin aniden ölmesi, sağlığın artık bireysel bir güvence olmadığını göstermiştir. İspanyol Gribi ile birlikte modern insan, bedenine olduğu kadar ötekine de mesafeyle bakmayı öğrenmiştir. El sıkışmak, kalabalıkların içinde bulunmak ve aynı havayı solumak bile şüphe uyandırır bir hâle gelmiştir (Crosby, 2003).
Görünmeyen Kayıplar ve Toplumsal Hafıza
Veba, kolera, İspanyol Gribi, doğal afetler ve Covid-19 arasında ortak bir çizgi vardır. Hepsi, görünmeyen ya da kontrol edilemeyen bir tehdidin insan ilişkilerini nasıl tersine çevirdiğini gösterir. Bu süreçlerde insanlar çoğu zaman dalgın, içe çekilmiş ve duygusal olarak donuk görünür. Bu durum bir zayıflık değil; travmanın doğal bir sonucudur. Salgınlar ve afetler, insanın yalnızca doğaya değil, birbirine de ne kadar bağımlı olduğunu hatırlatırken; aynı zamanda bu bağların ne kadar kırılgan olduğunu da açığa çıkarır (Erikson, 1976; Snowden, 2019).
Tarihsel kayıtlar bize felaketlerin geçici olduğunu bir yandan da meydana çıkardıkları güvensizlik ve kopukluk hissinin izleri zaman içinde silinmeyen sonuçlar doğurduğunu fısıldar kulağımıza. Şehirler yeniden kalabalıklaşır, hayat akışını bulur ve nehirde akan nilüferler gibi süzülmeye devam eder. Ama insanlar arasındaki güven bağı eski haline aynı hızda dönecek şekilde değildir. Belki de bu yüzden pandemi öncesi dünya herkesin kafasında çok daha ışıltılı ve renkli hatırlanır. Eski zaman daha güvenli olduğu için değil de görünmeyen iplerle bağlı insan ilişkilerimiz henüz bu kadar hırpalanmamış olduğu için. Çünkü bazı kayıplar istatistiklere yansımaz. Kişilerin ruhunda ve toplumsal hafızada derin izler bırakır tıpkı eriyen mumla mühürlenen mektup gibi. Ve bazen, bedenden önce bağlar ölür.
Kaynakça
Boccaccio, G. (2013). Decameron (G. H. McWilliam, Trans.). Penguin Classics. (Orijinal eser 1353 yılında yazılmıştır) Crosby, A. W. (2003). America’s forgotten pandemic: The influenza of 1918 (2nd ed.). Cambridge University Press. Erikson, K. (1976). Everything in its path: Destruction of community in the Buffalo Creek flood. Simon & Schuster. Snowden, F. M. (2019). Epidemics and society: From the Black Death to the present. Yale University Press.
