Yemek yemek hayatın en doğal ihtiyaçlarından biridir. Acıkırız, yemek yeriz ve doyarız. Ama yeme davranışı her zaman yalnızca fiziksel açlıkla ilgili olmaz. Bazen canımız sıkıldığında, stresli hissettiğimizde, yorulduğumuzda ya da içimizde adını koyamadığımız bir huzursuzluk olduğunda da yemeğe yönelebiliriz. Böyle durumlarda aslında midemiz değil, duygularımız konuşuyor olabilir.
Duygusal yeme tam olarak burada devreye girer. Kişi bedeni enerjiye ihtiyaç duyduğu için değil, o anda yaşadığı duyguyla baş etmek için yemek ister. Yemek, kısa süreli bir rahatlama sağlayabilir. İnsan bir şeyler yediğinde kendini birkaç dakikalığına daha iyi hissedebilir. Ama bu his çoğu zaman kalıcı olmaz. Çünkü asıl ihtiyaç yemek değil, o an yaşanan duygunun fark edilmesi ve anlaşılmasıdır.
Özellikle can sıkıntısı, yeme davranışını tetikleyen en yaygın durumlardan biridir. İnsan bazen sadece boş kaldığı için değil, ne yapacağını bilemediği için de sıkılır. Böyle anlarda yemek bir uğraş gibi gelir. Televizyon izlerken, telefonda gezinirken, ders arasında ya da gece uyumadan önce ortaya çıkan atıştırma isteği çoğu zaman gerçek açlıktan çok o anki boşluğu doldurma çabasıyla ilgilidir. Çünkü yemek ulaşması kolay, hızlı ve geçici olarak iyi hissettiren bir seçenektir.
Gerçek açlık ile duygusal açlığı ayırt etmek her zaman kolay olmayabilir. Yine de aralarında bazı farklar vardır. Fiziksel açlık genellikle yavaş yavaş gelir. Mide kazınması, halsizlik ya da enerjide düşüş gibi bedensel işaretlerle kendini gösterebilir. Kişi ne yiyeceği konusunda çok seçici olmaz; temel olarak doymak ister. Duygusal açlık ise daha ani ortaya çıkar. Genellikle belirli yiyecekleri düşündürür. Özellikle tatlı, çikolata, cips ya da hamur işi gibi yiyecekler daha çekici hale gelir. Çünkü burada amaç beslenmekten çok rahatlamaktır.
Bu yüzden kişi bazen kendine kızabilir. “Neden sürekli bir şeyler yemek istiyorum?” ya da “Neden kendimi durduramıyorum?” diye düşünebilir. Oysa çoğu zaman mesele iradesizlik değildir. Asıl mesele, kişinin ne hissettiğini fark etmekte zorlanmasıdır. İnsan bazen üzgün, yalnız, gergin ya da sadece tükenmiş hissedebilir. Ama bu duygularla temas etmek yerine kendini mutfakta bulabilir. Çünkü yemek, birçok kişi için en kolay kaçış yollarından biri haline gelebilir.
Stres de bu süreci oldukça etkiler. Yoğun bir günün ardından “Bir şeyler yiyeyim de rahatlayayım” düşüncesi çok tanıdıktır. Yemek bazen sadece açlığı gidermek için değil, günün yükünü hafifletmek için de kullanılır. Özellikle kişi kendine gün içinde hiç alan açmıyorsa, dinlenmeye fırsat bulamıyorsa ya da sürekli bir şeylere yetişmeye çalışıyorsa, yemek küçük bir mola gibi görünmeye başlayabilir.
Burada önemli olan şey, duygusal yeme davranışını hemen kötü ya da yanlış diye etiketlememektir. Çünkü bu yaklaşım kişiyi daha fazla suçluluk duygusuna sürükleyebilir. Oysa daha yararlı olan, bu davranışın ne anlatmaya çalıştığını anlamaktır. Bazen ihtiyaç gerçekten yemek değildir; biraz dinlenmek, nefes almak, oyalanmak, sakinleşmek ya da bir duyguyu fark etmek olabilir.
Böyle anlarda kişinin kendine birkaç basit soru sorması işe yarayabilir: “Ben şu an gerçekten aç mıyım?”, “En son ne zaman yemek yedim?”, “Şu an ne hissediyorum?”, “Yemek dışında bana iyi gelebilecek başka ne olabilir?” Bu sorular küçük görünse de kişinin otomatik davranmak yerine kendine dönmesini sağlar. Çünkü çoğu zaman yeme davranışı düşünmeden gerçekleşir. Önce el yiyeceğe gider, neden sonra fark edilir.
Bazen sadece birkaç dakika durmak bile fark yaratır. Hemen bir şeyler yemek yerine su içmek, kısa bir yürüyüş yapmak, ortam değiştirmek, derin nefes almak ya da biriyle konuşmak iyi gelebilir. Böylece kişi gerçekten neye ihtiyaç duyduğunu biraz daha net görebilir. Elbette her yeme isteği duygusal değildir. Bazen gerçekten açızdır ve bedenimizin ihtiyacını karşılamak gerekir. Ama bazen de ihtiyaç, yiyecekten çok duygusal bir destektir.
Düzenli beslenme de bu noktada çok önemlidir. Gün boyunca yeterince yemeyen biri, akşam olduğunda hem bedensel hem duygusal olarak daha hassas hale gelebilir. Uzun süre aç kalmak, kişinin yeme dürtüsünü artırabilir. Bu nedenle konuyu sadece psikolojik açıdan değerlendirmek eksik kalır. Yeme davranışını anlamak için hem bedenin ihtiyaçlarına hem de duygusal duruma birlikte bakmak gerekir. Psikolog ve diyetisyen iş birliği de tam bu yüzden kıymetlidir. Biri duygusal tarafı anlamaya yardımcı olurken, diğeri bedenin ihtiyaçlarını daha dengeli bir şekilde ele alır.
Bu süreçte kişinin kendine karşı daha yumuşak olması da çok önemlidir. “Neden yine böyle yaptım?” demek yerine, “Ben o anda neye ihtiyaç duyuyordum?” diye sormak çok daha yapıcıdır. Çünkü duygusal yeme çoğu zaman zayıflık değil, zorlanmanın bir işaretidir. İnsan bazen yalnızca durmaya, anlaşılmaya ve kendini fark etmeye ihtiyaç duyar.
Sonuç olarak her yeme isteği açlık anlamına gelmez. Bazen bedenimiz, bazen de duygularımız konuşur. Önemli olan, bu ikisini ayırt etmeyi öğrenmektir. Çünkü bazen gerçekten karnımız değil, içimiz acıkır. Böyle zamanlarda ihtiyacımız olan şey bir tabak yemek değil; biraz anlayış, biraz farkındalık ve kendimize karşı biraz daha şefkat olabilir.
