Sylvia Plath’ın incir ağacı metaforunu bilir misiniz? The Bell Jar, Plath’ın 1963 yılında yayımlanan ilk ve tek romanıdır. Romanda geçen incir ağacı metaforu, belirsiz bir gelecekten korkan, seçimlerin arasında sıkışmış hisseden ve hayatın sunduğu tüm olasılıkları aynı anda yaşamak isteyen birçok okuyucuda derin bir iz bırakmıştır.
Romanın anlatıcısı Esther Greenwood, geleceğini düşünürken kendisini bir incir ağacının altında oturuyormuş gibi hayal eder. Ağacın dallarında farklı incirler vardır ve her biri hayatın farklı bir olasılığını temsil eder: başarılı bir kariyer, mutlu bir evlilik, entelektüel bir hayat, seyahatlerle dolu bir yaşam ya da tamamen başka bir yol. Esther her inciri ister, fakat hangisini seçeceğine karar veremez. Çünkü birini seçtiği anda diğerlerinden vazgeçmesi gerekecektir. Karar veremeden ağacın altında bekledikçe incirlerin birer birer kuruyup yere düştüğünü hayal eder. Seçim yapamamanın bedeli, hiçbirine sahip olamamaktır.
Bu metafor, insanın hayatındaki seçimlerin yarattığı psikolojik baskıyı güçlü bir şekilde anlatır. Çünkü seçim yapmak yalnızca bir yolu seçmek değildir; bazen de diğer olasılıklardan vazgeçmektir. Bu nedenle bazı insanlar için karar vermek yalnızca bir tercih değil, aynı zamanda bir kayıptır.
Modern Dünyada Seçimlerin Ağırlığı
Günümüzde bu durum belki de Plath’ın yaşadığı dönemden çok daha görünür hale geldi. Kariyer seçenekleri, yaşam tarzları, şehirler, ilişkiler ve hatta kim olmak istediğimize dair sayısız alternatif önümüzde duruyor. Modern dünyanın sunduğu bu geniş olasılıklar ilk bakışta özgürlük gibi görünse de, beraberinde ağır bir sorumluluk da getiriyor. Çünkü seçenekler arttıkça, yanlış seçim yapma korkusu da büyüyebiliyor.
Psikolojide buna bazen “seçim paradoksu” denir. Barry Schwartz tarafından ortaya konan bu kavram, seçeneklerin artmasının teoride özgürlüğü artırsa da pratikte kaygıyı ve kararsızlığı büyütebileceğini söyler. Çünkü zihnimiz sürekli alternatif hayatları hayal eder.
“Başka bir bölüm seçseydim ne olurdu?”, “Başka bir şehirde yaşasaydım hayatım nasıl olurdu?” ya da “O fırsatı değerlendirseydim bugün kim olurdum?” gibi sorular çoğu insanın zihninden en az bir kez geçmiştir.
Zihnin Paralel Hikâyeleri
Çocukken şarkıcı olmak isteyen biri büyüdüğünde mühendis olabilir. Gün içinde işine gider, sorumluluklarını yerine getirir ve hayatını sürdürür. Fakat bazı geceler, yatmadan önce zihninde başka bir hayat canlanabilir. Sahne ışıkları, alkışlar ve gerçekleşmemiş bir ihtimal.
İnsan zihni alternatif hikâyeler üretme konusunda oldukça yeteneklidir. Ancak burada önemli bir nokta vardır: Hayatlarımız tek bir hikâyeden oluşur, fakat zihnimiz sayısız paralel hikâye yazabilir. Bu hikâyelerin çoğu idealize edilmiş, eksikleri görünmeyen ve yalnızca güzel tarafları hayal edilen versiyonlardır. Oysa gerçek hayatın her yolu kendi zorluklarını da beraberinde getirir.
Kararsızlık ve Hareket Edememe
Plath romanında bu seçimlerin bizi davet ettiği karanlık tarafı betimler. Kararsızlık, zamanla insanı hareketsizliğe ve çaresizlik hissine sürükleyebilir. Fakat aynı metafora başka bir açıdan bakmak da mümkündür.
Psikolojide özellikle Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT) gibi yaklaşımlar, insanın hayatını “mükemmel seçimler” yaparak değil, değerleri doğrultusunda hareket ederek şekillendirdiğini vurgular. Önemli olan, kaç farklı ihtimali kaçırdığımız değil; seçtiğimiz hayatı nasıl yaşadığımızdır.
Yaptığımız bir seçimle barışabilmek çoğu zaman onu mükemmel olduğuna kendimizi ikna etmekle değil, onun sorumluluğunu kabul etmekle başlar. Hayatın hiçbir yolu tamamen risksiz değildir ve her tercih beraberinde hem kazanç hem de kayıp getirir.
Keşkelerle Barışmak
Geride kalan seçimlerin yasını tutmak tamamen pişmanlık duymak anlamına gelmez. Aksine bu, kararlarımızın gerçekliğini kabullenmek demektir. Çünkü “keşke”ler hayatın doğal bir parçasıdır ve olmaya devam edecektir. Hepimiz zaman zaman başka bir ihtimali merak ederiz fakat bu yaptığımız tercihlerin değerini azaltmaz.
Belki de incir ağacının altında otururken kendimize sormamız gereken asıl soru şudur:
“Hangi incir bana daha anlamlı geliyor?”
Ve belki de bazen, en cesur karar mükemmel inciri beklemek değil; elimizi uzatıp bir tanesini seçmektir.
Kaynak
Plath, S. (1963). The Bell Jar. Harper & Row.
Schwartz, B. (2004). The Paradox of Choice: Why More Is Less. Ecco.
