Uyaran sayısının her geçen gün arttığı modern dünya, odaklanma becerimizin aleyhine oynuyor. İşinize tam odaklandığınız sırada telefonunuza üst üste bildirimler gelebilir, o bildirimler önemsiz bile olsa artık telefon bizi kendi kontrolüne almış sayılır. Üstüne üstlük odaklanma güçlüğü çekiyorsanız dağılan odağı tekrar toplamak sizin için bir hayli zor olacaktır.
Instagram biyografilerinde ADHD (Attention-Deficit Hyperactivity Disorder) yani dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu yazan profillere siz de denk geldiniz mi? O profil sayısından çok daha fazla DEHB vakasıyla karşı karşıyayız. Kendi içinde türleri olan bu tanının bu kadar yaygınlaşmasının hem artıları hem de eksileri var. En büyük artısı farkındalığın artması, bu vesileyle tanı koymanın kolaylaşması. Elimizde psikiyatrik tanılara dair bütün istatistikler teste tabi tutulmuş, muayene edilmiş kişileri kapsar. Fakat fark edilmediğinde kişinin hayatı o şekilde süregelir, belki de yaşadıklarını normal sanar. Eksisi ise bu tanıya sahip olmayan insanların bile kendi kendine teşhis koyup o teşhisle yaşaması diyebiliriz. Bu kişiler genelde muayeneden de geçmezler ve koydukları tanıyı koşulsuz kabul ederler.
Moxo Dikkat Testi ve Bilişsel Performans
DEHB tanısında en çok kullanılan test Moxo Dikkat Testi’dir. Uygulaması oldukça basit, dijital ve otomatik rapor veren bu testin uygulamalarında bazen odaklanma güçlüğü yaşayan kişilerde herhangi bir bilişsel performans zorluğu görülmez. Yani kişi çok zor odaklanıyordur ama Moxo’nun dört bileşeni olan zamanlama, dikkat, dürtüsellik ve hiper-reaktivite alanlarının her biri norm düzeyindedir. Sorunun DEHB olduğu profillerde çoğunlukla ilaç+ terapi desteğiyle müdahaleye gidilmektedir ki zaten tanı bilindikten sonra kaybedilen yolun güzergahı artık engebesiz bir yolda ilerler. Fakat DEHB tanısı almamasına rağmen odaklanma güçlüğü yaşamaya devam eden kişiler ne yapacaklar?
Dikkat bileşenlerinde bir sorun görülmemesine rağmen odaklanmada güçlük yaşayan bireylerin Moxo testleri sırasında testi uygulayan uzmanın görüşleri çok kıymetlidir. Çünkü dijital bir test sallanan ayağı, sorulan soruları, nefes alıp verişleri algılayamaz. Bu kişilerde genelde performanslarının nasıl gittiğine dair soru sorma veya zamanı sorma gibi davranışlar gözlenir. Tüm bu davranışların da işaret ettiği yer kaygıdır. Yürütücü işlevlerinde hiçbir sıkıntı olmamasına rağmen bazı insanların bariyeri aşırı kaygıları, anksiyeteleri olur. Neyi ne zaman yapacaklarını bilemeyerek önceliklendirme kaygısı yaşarlar. Nasıl gittiklerine dair onaya ihtiyaç duyarak performans kaygısı deneyimlerler. Kafalarında birçok soru döner ama aslında kaygılarını yönettikleri takdirde bir odaklanma güçlüğü yaşamazlar.
DEHB Semptomları ve Yanılgılar
Peki kişi kendi deneyimlerinden yola çıkarak odaklanma güçlüğünün kaynağını nasıl anlayabilir? DEHB semptomları dair internette veya sosyal medyada çok genel geçer ve herkeste olabilecek bilgilendirmelere denk gelebilirsiniz veya gelmiş olabilirsiniz. Oysa zaten kendi içinde türleri olan bir tanıya dair bu kadar genel saptamaların yapılması başlı başına yanıltıcıdır. Kiminde dikkat eksikliği hâkimken kiminde hiperaktivite hâkim olur, kimindeyse sadece dürtüsellik görülür. Bu yüzden bu alt başlıkların ayrı ayrı incelenmesi gerekebilir ama DEHB’li bir bireyin bu keşifte en büyük handikabı diğer insanların odaklanma becerisinin norm düzeyinde nasıl deneyimlenebileceğini tahmin edemiyor olmalarıdır. Bu yüzden ilaç kullanmaya başlayan birçok DEHB’li kişinin hayret dolu yorumlarıyla karşı karşıya kalıyoruz. Başka bir handikapları ise ilgi duydukları şeylere çok iyi odaklanabilecekleri gerçeğidir. Bu deneyimleri düşünerek “İsteyince nasıl da odaklanıyorum” kanaatine varabilirler. Oysa zaten DEHB’li bireyler ilgi duydukları alana norm seviyesinin üstünde odaklanabilir, ilgi duymadıkları alanlarda ise normun altında kalabilirler.
Kaygı Temelli Odaklanma Güçlüğü
Kaygının burada en önemli belirteci bağlamsal olmasıdır. Kişinin odaklanma düzeyi o an yaptığı işle ilişkisine, o gün yaşadıklarına göre değişiklik gösterebilir. Performans kaygısı çok yüksek olan bir insanın sonunda sunum veya konuşma yapmasını gerektiren bir işte odaklanma güçlüğü netleşebilir. Bazı insanlarsa kendilerine çok fazla yük alarak nereden başlayacaklarını bilemezler ve bu işleri önceliklendirmeye dair bir kaygı deneyimlerler. Bu insanlar bir öncelik listesi oluşturduğunda veya net programlar yaptıklarında daha verimli vakit geçirebilirler.
Sonuç olarak, dikkatin modern bir kavrama dönüştüğü bugünlerde herkesin sıkıntısının dikkat olmadığı ve bazen kaygının boy gösterdiği durumlarda da odaklanma güçlüğü yaşanabileceğine dikkat çekmek istedik. Fakat odaklanmayla ilgili durumlarda her zaman ilk ihtimal DEHB’dir, bu yüzden DEHB ihtimalini eledikten sonra kaygıyı değerlendirmek daha doğru bir yol olacaktır, bu noktada da testlerden ve uzmanlardan yararlanmakta fayda var.
