İnsan, başkalarına söylediği yalanları fark edebilir. Peki, kendisine söylediklerini ne kadar fark eder? Bazen bir ilişkinin artık iyi gitmediğini bildiğimiz hâlde her şeyin düzeleceğine inanır, bazen başarısız olduğumuz bir konuda sorumluluğumuzu görmek yerine koşulları suçlar, bazen de bizi inciten bir davranışı kabul etmek yerine yaşananları önemsizleştiririz. Üstelik bunları yaparken her zaman gerçeği bilerek çarpıttığımızın farkında olmayız. Çünkü insan zihni yalnızca dünyayı anlamaya değil, kişinin kendisi hakkındaki algısını da korumaya çalışır.
Kendimize yalan söylemek, çoğu zaman bilinçli bir aldatma girişiminden çok, gerçeği kendi ihtiyaçlarımız ve beklentilerimiz doğrultusunda yorumlama eğilimimizle ilişkilidir. Bu eğilim, kısa vadede duygusal açıdan rahatlatıcı olabilir. Ancak uzun vadede kişinin kendisini, ilişkilerini ve tekrar eden davranışlarını anlamasını zorlaştırabilir.
Gerçek Neden Bazen Bu Kadar Rahatsız Edicidir?
İnsanların kendileri hakkında belirli düşünceleri vardır. Kendilerini dürüst, başarılı, iyi niyetli veya güçlü biri olarak görmek isteyebilirler. Yaşanan bir olay bu algıyla çeliştiğinde ise rahatsızlık ortaya çıkabilir. Örneğin kendisini adil biri olarak tanımlayan bir kişi, bir tartışmada karşısındakine haksızlık ettiğini fark ettiğinde kendi davranışıyla benlik algısı arasında bir uyumsuzluk yaşayabilir.
Psikolojide bu durum, bilişsel çelişki kavramıyla açıklanabilir. Leon Festinger tarafından geliştirilen bilişsel çelişki kuramına göre, kişinin inançları, tutumları veya davranışları arasındaki tutarsızlık psikolojik bir rahatsızlık yaratabilir. Kişi bu rahatsızlığı azaltmak için davranışını değiştirebilir, düşüncesini yeniden değerlendirebilir ya da yaşanan olayı kendisini daha az rahatsız edecek biçimde yorumlayabilir.
Örneğin bir arkadaşını kırdığını fark eden kişi, özür dilemek ve davranışının sorumluluğunu almak yerine, “Zaten o da beni anlamıyor” diyerek kendi tutumunu gerekçelendirebilir. Bu açıklama, kişinin o an kendisini daha iyi hissetmesini sağlayabilir. Ancak aynı zamanda kendi payını görmesini de engelleyebilir.
Burada önemli olan, kişinin her açıklamasının yanlış veya her savunmasının sağlıksız olduğunu düşünmemektir. İnsanlar olayları farklı açılardan değerlendirebilir ve bazen kendilerini suçlamaları da gerçeği doğru değerlendirdikleri anlamına gelmez. Asıl mesele, kişinin kendi yorumlarını sorgulamaya ne kadar açık olduğudur.
Zihnimiz Bizi Nasıl İkna Eder?
Kendimizi korumak için başvurduğumuz yollardan biri, davranışlarımızı haklı gösterecek açıklamalar üretmektir. Psikolojide rasyonalizasyon olarak adlandırılan bu savunma mekanizmasında kişi, bir davranışın altında yatan nedenlerle yüzleşmek yerine daha kabul edilebilir gerekçelere yönelebilir.
Bir işi sürekli erteleyen kişi, başarısız olma ihtimalinden çekindiğini fark etmek yerine, “Doğru zamanı bekliyorum” diyebilir. Bir ilişkide mutsuz olan kişi, yalnız kalmaktan korktuğu için ayrılmayı düşünemediğini kabul etmek yerine, “Her ilişkide sorun olur” diye düşünebilir. Bu açıklamalar her durumda gerçeği yansıtmayabilir; bazen gerçekten doğru olabilirler. Aradaki fark, kişinin bu düşünceleri sorgulamaya istekli olup olmamasında ortaya çıkar.
Bir diğer önemli süreç doğrulama yanlılığıdır. İnsanlar çoğu zaman mevcut inançlarını destekleyen bilgileri daha kolay fark edebilir, bunlarla çelişen bilgileri ise göz ardı edebilir veya daha az önemseyebilir. Örneğin kendisini sürekli başarısız biri olarak gören bir kişi, yaptığı hataları tekrar tekrar hatırlarken başardığı şeyleri şansa bağlayabilir. Böylece kendisi hakkındaki inancı, karşılaştığı olayları yorumlama biçimini etkiler ve bu yorumlar da aynı inancı güçlendirebilir.
Bu noktada insan, gerçeği bütünüyle görmezden gelmek zorunda değildir. Bazen gerçeğin yalnızca kendisini rahatsız eden kısmını geri plana iter. Kendine anlattığı hikâye de zamanla sorgulanmayan bir kabule dönüşebilir.
Kendimizi Korumak mı, Kendimizden Uzaklaşmak mı?
Kişinin her zaman kendisiyle yüzleşmesi kolay değildir. Hata yaptığını kabul etmek suçluluk, yetersizlik veya utanç duygularını beraberinde getirebilir. Reddedilme korkusu, yalnızlık ve başarısızlık ihtimali de bazı gerçekleri kabullenmeyi zorlaştırabilir.
Bu nedenle kendini koruma eğilimini yalnızca bir zayıflık olarak değerlendirmek doğru değildir. İnsan zihninin zorlayıcı duygularla baş etme çabası anlaşılabilir bir durumdur. Bununla birlikte, kısa vadeli rahatlama sağlayan bazı düşünme biçimleri uzun vadede kişinin gelişimini sınırlayabilir.
Örneğin sürekli başkalarının davranışlarından yakınan bir kişi, kendi sınırlarını nasıl ifade ettiğini veya ilişkilerde hangi seçimleri yaptığını değerlendirmediğinde benzer sorunları tekrar yaşayabilir. Burada amaç bütün sorumluluğu kişinin üzerine yüklemek değildir. Her ilişki ve yaşam koşulu kişinin kontrolünde değildir. Ancak kontrol edebildiği alanları fark etmek, değişimin başlayabileceği noktayı gösterir.
Kendimizle dürüst olmak, kendimizi acımasızca eleştirmek anlamına da gelmez. Hatalarını kabul eden bir kişinin kendisini bütünüyle değersiz görmesi gerekmez. Bir davranışın yanlış olduğunu kabul etmekle kendisini yanlış bir insan olarak tanımlamak arasında önemli bir fark vardır. Kişi, kendisine yönelik yargılarını yumuşatabildiğinde zorlayıcı gerçeklerle daha açık biçimde karşılaşabilir.
Kendimizle Daha Dürüst Bir İlişki Kurmak Mümkün mü?
Kişinin kendisiyle kurduğu ilişki, yalnızca kendisi hakkında ne düşündüğünden değil, düşüncelerini nasıl değerlendirdiğinden de etkilenir. Bu nedenle ilk adım, zihinden geçen her düşünceyi mutlak bir gerçek olarak kabul etmemektir.
Zorlayıcı bir durumla karşılaşıldığında şu sorular üzerinde durulabilir: Yaşanan olayın somut gerçekleri neler? Ben bu olaya hangi anlamı yüklüyorum? Kendi davranışımı açıklarken hangi noktaları göz ardı ediyor olabilirim? Bir başkası aynı durumu anlatsaydı onu nasıl değerlendirirdim?
Bu soruların amacı kişiyi suçlamak değil, olaylara farklı açılardan bakabilmesini sağlamaktır. Özellikle kişinin tekrar eden ilişki sorunlarını, kaçınma davranışlarını veya kendisi hakkındaki katı inançlarını fark etmesinde bu tür bir değerlendirme yararlı olabilir. Gerektiğinde psikoterapi süreci de kişinin düşünce kalıplarını, duygusal tepkilerini ve davranışlarının altında yatan ihtiyaçları anlamasına yardımcı olabilir.
Kendimize karşı dürüstlük, bütün hatalarımızı bir anda görmek veya her zaman doğru kararlar vermek değildir. Daha çok, kendimiz hakkında oluşturduğumuz anlatıyı gerektiğinde yeniden değerlendirebilme cesaretidir.
Belki de insanın kendisini tanımasının önündeki en büyük engel, gerçeği hiç bilmemesi değil; bildiği gerçeğin değiştirilmesi gerektiğinde yaşayacağı duygulardan kaçınmasıdır. Çünkü değişim, yalnızca başkalarının veya koşulların farklılaşmasıyla değil, kendi payımızı da görebildiğimizde mümkün hâle gelir. Kendimize sormamız gereken soru bu nedenle yalnızca “Kendime yalan söylüyor muyum?” değildir. Bazen asıl soru şudur: “Kendim hakkında bildiğimi düşündüğüm şeylerden hangilerini yeniden değerlendirmeye hazırım?”
