Hayatın bazı dönemlerinde insan zihni tek bir kelimenin etrafında dönüp durur: Keşke.
Keşke o sözü söylemeseydim. Keşke o fırsatı kaçırmasaydım. Keşke biraz daha cesur olsaydım. Keşke gitmeseydi. Keşke ben de farklı davransaydım.
Tek bir kelime… Ama içinde özlem de vardır, pişmanlık da. Korku da saklıdır, umut da. Çünkü “keşke”, yalnızca geçmişe dönük bir serzeniş değil; insanın kendisiyle yaptığı sessiz bir hesaplaşmadır.
Zihin yaşanmış olanı değiştiremez. Fakat değiştirebilme ihtimalini düşünmekten de kolay kolay vazgeçmez. İşte bu nedenle keşke, bazen farkındalığa açılan bir kapı olurken bazen de insanı içinde tutan görünmez bir döngüye dönüşür.
Peki neden bazı insanlar keşkelerini geride bırakabilirken, bazıları yıllarca aynı cümlenin içinde yaşamaya devam eder?
Keşke Neden Bu Kadar Güçlüdür?
Psikolojide bu durum karşıolgusal düşünme (counterfactual thinking) olarak adlandırılır. Kişi yaşanmış bir olaydan sonra zihninde alternatif senaryolar üretir: Ya şöyle olsaydı? Ya bunu yapsaydım? Ya o gün farklı davransaydım? (Roese, 1997).
Başarısız bir sınavdan sonra kişi yalnızca notunu düşünmez; “Bir hafta daha çalışsaydım kazanırdım” der. Biten bir ilişkide yalnızca ayrılığı yaşamaz; “Biraz daha sabretseydim belki düzelirdi” diye düşünür.
Burada acı veren şey çoğu zaman yaşanan olay değildir. Zihinde yaşamaya devam eden ihtimaldir. Hiç düşündünüz mü? Sizi en çok yaralayan şey gerçekten yaşadıklarınız mı, yoksa yaşayamadıklarınız mı? Ve tam bu noktada keşke, çoğu zaman başka bir duyguya kapı aralar: “Özlem”.
Özlem: Geçmişin Yeniden Yazılmış Hali
Keşke duygusunun içinde sıklıkla özlem bulunur. Özlem, yalnızca bir kişiye ya da zamana duyulan hasret değildir; aynı zamanda geçmişin zihinde yeniden düzenlenmiş halidir. İnsan zihni geçmişi olduğu gibi değil, çoğu zaman ihtiyaç duyduğu gibi hatırlar. Bu yüzden bazen özlediğimiz şey bir insan değil, o insanla birlikte hissettiğimiz halimizdir. Bazen bir şehir değil, o şehirde kurduğumuz hayallerdir. Bazen çocukluk değil, çocukken taşıdığımız hafifliktir.
Nostalji üzerine yapılan çalışmalar, geçmişe yönelik olumlu hatırlamaların kişiye aidiyet ve anlam hissi verebildiğini göstermektedir (Sedikides et al., 2008). Ancak geçmiş güzelleştikçe bugün değersizleşebilir. Siz gerçekten neyi özlüyorsunuz? Birini mi, bir zamanı mı, yoksa o zamandaki kendinizi mi? Bugün elinizde olan şeyleri de yıllar sonra özleyeceğinizi hiç düşündünüz mü?
Fakat özlem tek başına kalmaz. Çoğu zaman ardından pişmanlık gelir. İnsan zihni bazen geçmişin pişmanlıkları ile geleceğin belirsizlikleri arasında gidip gelirken, elindeki bugünü fark etmez. Oysa hayat çoğu zaman kaçırdığımız yıllarda değil, ihmal ettiğimiz anda akmaktadır.
Pişmanlık: Acı Veren Ama Öğreten Duygu
Pişmanlık çoğu zaman yalnızca olumsuz bir duygu gibi görülür. Oysa psikolojik açıdan pişmanlık, kişinin değerleriyle davranışları arasındaki farkı görmesini sağlar. Yani doğru işlendiğinde pişmanlık, gelişimin başlangıcı olabilir.
Araştırmalar, insanların kısa vadede yaptıkları şeylerden; uzun vadede ise yapmadıkları şeylerden daha fazla pişmanlık duyduğunu göstermektedir (Gilovich & Medvec, 1995). Bu yüzden yıllar sonra bazı cümleler hâlâ aynı ağırlıkla söylenir: “Deneseydim en azından bilirdim.”
Pişmanlık ne zaman zarar verir? Ders olmaktan çıkıp kimliğe dönüştüğünde. “Yanlış yaptım” demek geliştirir. “Ben yanlış biriyim” demek yaralar. Şimdi kendinize sorun: Taşıdığınız pişmanlık bir davranışa mı ait, yoksa tüm benliğinize mi yüklenmiş durumda? Peki insan neden çoğu zaman denemediği şeylerden pişman olur? Çünkü orada genellikle korku vardır.
Keşke ve Korkularımız
Keşke kelimesinin arkasında çoğu zaman korku saklıdır. Reddedilme korkusu… Başarısız olma korkusu… Yetersiz görünme korkusu… Yalnız kalma korkusu… İnsan bazen yanlış yaptığı için değil, korktuğu için pişman olur.
Gitmek isteyip gidememek… Sevmek isteyip söyleyememek… Başlamak isteyip ertelemek… Bunların çoğu yeteneksizlikten değil, sonucu kontrol edememe kaygısından doğar. Bugün ertelediğiniz şey gerçekten zamansızlıktan mı kaynaklanıyor? Yoksa başarısız olma ihtimalinden mi? Hiç başlamadığınız için kaybettiklerinizin farkında mısınız? Ancak burada önemli bir dönüş noktası vardır: farkındalık.
Farkındalık: Laneti Bilgeliğe Dönüştürmek
Keşke duygusundan tamamen kurtulmak mümkün değildir; çünkü bu duygu insan olmanın doğal bir parçasıdır. Ancak onu yönetmek mümkündür. İlk adım ise fark etmektir. Farkındalık temelli yaklaşımlar, kişinin geçmişe saplanmadan duygularını yargısız biçimde gözlemlemesine yardımcı olur (Kabat-Zinn, 2003).
Yani amaç “keşke dememek” değildir. Amaç, keşke dediğinde durup şunu sorabilmektir:
-
Bu düşünce bana ne öğretmeye çalışıyor?
-
Burada hangi ihtiyacım karşılanmadı?
-
Aynı durumda bugün neyi farklı yapabilirim?
-
Geçmişi cezalandırmak yerine bugünü nasıl iyileştirebilirim?
-
Kendime bugün hangi şansı verebilirim?
Çünkü farkındalık, pişmanlığı cezadan çıkarır ve bilgiye dönüştürür.
Sonuç: Keşke Bir Son Değil, İşarettir
Keşke kelimesi çoğu zaman bir lanet gibi hissedilir. Çünkü geçmişe dokunamazsınız. Fakat aynı kelime, doğru okunduğunda içsel bir pusulaya dönüşebilir. Size neyin önemli olduğunu söyler. Nerede sustuğunuzu gösterir. Neyi hâlâ istediğinizi hatırlatır. Hangi cesarete ihtiyaç duyduğunuzu fısıldar.
Belki de mesele keşkeleri susturmak değildir. Onları dinleyip ne söylediklerini anlamaktır. Çünkü bazı keşkeler geçmişten değil, bugünkü ertelemelerden doğar. Bugün hayatınıza dürüstçe baktığınızda en çok hangi konuda “keşke” diyorsunuz? Ve daha önemlisi… Beş yıl sonra aynı cümleyi tekrar kurmamak için bugün neyi değiştirebilirsiniz?
KAYNAKÇA
-
Gilovich, T., & Medvec, V. H. (1995). The experience of regret: What, when, and why. Psychological Review, 102(2), 379–395.
-
Kabat-Zinn, J. (2003). Mindfulness-based interventions in context: Past, present, and future. Clinical Psychology: Science and Practice, 10(2), 144–156.
-
Roese, N. J. (1997). Counterfactual thinking. Psychological Bulletin, 121(1), 133–148.
-
Sedikides, C., Wildschut, T., Arndt, J., & Routledge, C. (2008). Nostalgia: Past, present, and future. Current Directions in Psychological Science, 17(5), 304–307.
