Okul öncesi dönemde çocuklarla çalışırken en sık karşılaşılan durumlardan biri, çocukların akranları ya da kardeşleri hakkında yetişkinlere şikâyette bulunmalarıdır. Özellikle serbest oyun zamanlarında ya da paylaşım gerektiren etkinliklerde çocukların sık sık “Öğretmenim o benim oyuncağımı aldı”, “Anne o bana vurdu” gibi ifadelerle yetişkine yöneldikleri gözlemlenmektedir. Yapılan gözlemler, şikâyet davranışının bu dönemde yaygın ve tekrar eden bir iletişim biçimi olduğunu göstermektedir.
İlk bakışta bu davranışlar yetişkinler tarafından “ispiyonculuk”, “şikâyetçilik” ya da “problemli davranış” olarak değerlendirilebilmektedir. Ancak gelişim psikolojisi literatüründe, okul öncesi dönemde görülen bu tür davranışların çocuğun gelişimsel özellikleri ve psikososyal ihtiyaçları çerçevesinde ele alınması gerektiği vurgulanmaktadır (Yavuzer, 2019; Erikson, 1963). Bu bağlamda şikâyet davranışı, çocuğun yaşadığı çatışmaları yetişkin aracılığıyla anlamlandırma ve düzenleme çabası olarak değerlendirilebilir.
Şikâyet Davranışının Gelişimsel Temelleri
Okul öncesi dönem, çocuğun benmerkezcilikten kademeli olarak uzaklaşmaya başladığı; ancak duygularını düzenleme ve sosyal kuralları içselleştirme konusunda hâlâ yetişkin desteğine ihtiyaç duyduğu bir gelişim evresidir. Bu dönemde çocukların sosyal problem çözme becerileri henüz tam olarak gelişmediğinden, yaşanan çatışmalar karşısında yetişkine yönelme davranışı sıkça gözlenir. Bu yönelimin, çocuğun bakım verenle kurduğu güven ilişkisiyle yakından ilişkili olduğu bilinmektedir (Bowlby, 1988).
Çocuk için şikâyet etmek, yalnızca karşı tarafı suçlamaya yönelik bir davranış değil; aynı zamanda “Beni fark et”, “Haksızlığa uğradım” veya “Bu durumu nasıl çözeceğimi bilmiyorum” mesajlarını içeren dolaylı bir yardım çağrısıdır. Bu nedenle şikâyet davranışı, çocuğun sosyal problem çözme becerilerinin gelişim sürecinde olduğunu gösteren işlevsel bir iletişim stratejisi olarak ele alınmalıdır. Bu davranış, çocuğun gelişimsel ihtiyaçlarını ve sosyal öğrenme sürecini anlamak için bir pencere sunar.
Şikâyet Davranışının İşlevleri
1. Adalet ve Sınır Arayışı
Okul öncesi dönemde çocuklar sosyal kuralları öğrenmeye ve sınırları test etmeye başlar. Bir arkadaşının oyuncağını izinsiz alması ya da kardeşinin fiziksel temasta bulunması, çocuk için “adaletsizlik” algısı yaratabilir. Yetişkine yöneltilen şikâyet, çocuğun doğru–yanlış ayrımını anlamlandırma ve sosyal sınırların yeniden yapılandırılmasını isteme çabasıdır (Piaget, 1965).
2. Duygusal Düzenleme İhtiyacı
Şikâyet davranışı, yoğun duyguların düzenlenmesine de hizmet eder. Öfke, hayal kırıklığı, kıskançlık veya incinmişlik yaşayan çocuk, bu duyguları doğrudan ifade etmekte zorlanabilir. Bu noktada şikâyet, duygunun yetişkin aracılığıyla düzenlenmesine olanak tanıyan dolaylı bir ifade biçimi olarak ortaya çıkar. Çocuğun öz-düzenleme becerileri henüz olgunlaşmamıştır ve yetişkin desteği bu süreçte kritik rol oynar.
3. İlgi ve Görülme İhtiyacı
Bazı durumlarda şikâyet davranışı, çocuğun ilgi ve onay ihtiyacının bir yansımasıdır. Özellikle evde veya sınıfta yetişkinin dikkatinin başka bir çocuğa yöneldiği durumlarda, çocuk şikâyet ederek yeniden görünür olmayı amaçlar. Bu durum, çocuğun bağlanma ilişkisi ve ilgi düzenekleriyle yakından ilişkilidir (Ainsworth, 1978).
4. Sosyal Öğrenme ve Model Alma
Çocuklar, yetişkinlerin çatışma çözme ve hak arama biçimlerini gözlemleyerek öğrenirler. Evde veya okulda sorunların konuşularak çözüldüğü ortamlarda, çocukların da benzer yolları kullanmaya eğilim gösterdiği bilinmektedir. Bu açıdan şikâyet davranışı, sosyal öğrenme sürecinin doğal bir çıktısıdır (Bandura, 1977).
Yetişkin Tutumu ve Pratik Öneriler
Şikâyet davranışının işlevsel veya işlevsiz hale gelmesi, büyük ölçüde yetişkinin verdiği tepkiye bağlıdır. Bu durumda yetişkinin rolü şunları içerebilir:
-
Tarafsız arabulucu olmak: Her şikâyette karşı tarafı cezalandırmak yerine, durumu objektif olarak değerlendirmek.
-
Çocuğu dinlemek ve duygularını kabul etmek: “Beni anlıyor musun?” sorusuna olumlu yanıt vermek, çocuğun güven duygusunu destekler.
-
Çözüm yollarını birlikte keşfetmek: “Bu durumda ne yapabiliriz?” diyerek çocuğun problem çözme becerilerini desteklemek.
-
Sosyal kuralları ve sınırları öğretmek: Çocuğa haklarını ve başkalarının haklarını açıklamak, paylaşım ve adalet duygusunu güçlendirir.
-
Olumlu davranışları pekiştirmek: Çocuk, şikâyet yerine doğrudan çözüm arama veya paylaşma davranışı gösterdiğinde ödüllendirilmesi, davranış gelişimi sürecinin sağlıklı biçimde ilerlemesine yardımcı olur.
Sonuç
Okul öncesi dönemde çocukların akranlarına veya kardeşlerine yönelik şikâyet davranışları; adalet arayışı, duygusal düzenleme, ilgi ihtiyacı ve sosyal öğrenme gibi çok boyutlu işlevlere hizmet eder. Bu davranışları yalnızca problemli bir tutum olarak görmek, çocuğun gelişimsel ihtiyaçlarını göz ardı etmek anlamına gelir. Şikâyet davranışı, çocuğun iletişim repertuarının doğal bir parçasıdır ve yetişkinin doğru yaklaşımıyla, çocuğun kendini daha doğrudan ve sağlıklı biçimde ifade etmesine olanak tanır.
KAYNAKÇA
-
Wood, J. J., Cowan, P. A., & Baker, B. L. (2002). Behavior problems and peer rejection in preschool boys and girls. The Journal of Genetic Psychology, 163(1), 72–88.
-
Güder, S. Y., Alabay, E., & Güner, E. (2018). Okul öncesi öğretmenlerinin sınıflarında karşılaştıkları davranış problemleri ve kullandıkları stratejiler. İlköğretim Online, 17(1), 414–430.
-
Yavuzer, H. (2019). Kardeş kıskançlığı ve çocuk.
