Her ailede çocukların ilgiye ihtiyacı vardır. Çocuğun ilgiye ihtiyacı olmadığını söylediği durumlarda bile ebeveynler bunu dikkate almayıp, çocuklarının kendilerine bağımlı olduğunu ve kendisine ihtiyaç duyduğu düşüncesini benimseyebilirler.
Ebeveyn bu düşünceyle, çocuğuna yakın olmanın ve sürekli kendisiyle ilgilenmenin yolunu bulduğuna inanır. Buna sahip olabilmek için de yapması gereken şey, çocuğunu da bu düşünceye inandırmaktır.
Gerekirse çocuğuna zarar vererek, sağlığıyla oynayarak, istismara uğratarak çocuğunun kendisine ihtiyacı olduğuna dair somut deliller yaratmanın peşine düşer ebeveyn.
Munchausen By Proxy
Çocuğa yönelik fiziksel istismarın bir türü olan Munchausen by Proxy, psikolojik bir rahatsızlık olarak anılır. Bu sendrom, ebeveyn veya bakım veren kişinin, çocukta herhangi bir rahatsızlık işareti olmamasına rağmen bir hastalık oluşturması ve yaratılan bu hastalık sonucunda tedavi sürecinde çocuğun bedensel ve psikolojik zarara uğramasıyla kendini gösteren bir fiziksel istismar türüdür.
İstismar sürecinin ölümle sonuçlanma riski oldukça yüksektir (Ataseven ve Altun, 2021).
Munchausen Sendromu ilk kez 1951 yılında İngiliz doktor Richard Asher tarafından tanımlanmıştır. Sendromun “by proxy” (vekaleten) formu ise 1977 yılında Roy Meadow tarafından literatüre kazandırılmıştır (Hancı ve Eşiyok, 2000).
Munchausen by Proxy sendromu, özellikle bir ebeveynin —çoğunlukla annenin— çocuğu hasta gibi göstermesi veya hasta etmesiyle kendine dikkat çekmeye çalıştığı bir durumdur. Görünüşte fedakâr ve ilgili bir ebeveyn profili çizen birey, aslında çocuğun sağlığı pahasına kendine sosyal ve psikolojik kazanç sağlamaktadır.
Bu bağlamda, Munchausen by Proxy bir “hileli davranış bozukluğu” olarak da görülür.
Bakım veren kişi çocuğa ilaç verip semptom yaratabilir, tetkikler isteyebilir, yanlış laboratuvar sonuçları sunabilir ya da çocuğu gereksiz tıbbi işlemlere sokabilir.
Ama en kritik nokta, bu eylemlerle bakım veren kişinin dikkat, yardım ve şefkat beklentisi içinde olmasıdır.
Belirtiler ve Tanı Güçlükleri
Munchausen by Proxy sendromu tanısı çoğu zaman gecikir. Bu nedenle istismar süreci uzar; çocukta hem fiziksel hem psikolojik hasar oluşur ve ölüme kadar gidebilecek durumlar ortaya çıkabilir.
Çocuk sürekli sağlık sorunlarıyla hastaneye getirilir; hekimler ise bakım verenin yardımsever tutumunu sorgulamaz. Oysa sendromun temel özelliği, çocuğun tıbbi semptomlarının ya uydurulması ya da bilinçli olarak yaratılmasıdır.
Örneğin;
-
Çocuğa ilaç verilerek kusma sağlanabilir,
-
Dışkısına kan eklenerek bağırsak hastalığı taklit edilebilir,
-
Semptomlar dramatize edilerek hekim yönlendirmeleri istenebilir.
Bu sendromda belirtiler sadece hastalığı yaratan ebeveynin veya bakım verenin bulunduğu ortamda ortaya çıkar. Çocuk, hastalığı yaratan kişiden uzak kaldığında hastalığı da ortadan kalkar ve kendini iyi hisseder.
(Bunun net bir örneğini görmek için Almanya yapımı “Die Therapie” dizisini izleyebilirsiniz.)
Tanı koyabilmek için ailedeki diğer çocuklarda benzer şikayetlerin olup olmadığı veya nedeni açıklanamayan kardeş ölümleri araştırılır. Özellikle kardeşlerde benzer nedenlerle hastaneye başvurma öyküsü tanı açısından önemlidir.
(Bu duruma örnek olarak “Sharp Objects” dizisi verilebilir.)
Dikkate alınması gereken bir diğer önemli nokta ise bu davranışların gizli yürütülmesidir. Bakım veren, dışarıdan “iyi anne/baba” imajı çizerken arka planda sinsi bir manipülasyon sürdürebilir. Bu nedenle tanı aşaması ciddi gözlem, disiplinler arası iletişim ve analiz gerektirir.
Etkileri
Munchausen by Proxy sendromuna maruz kalan çocuklar için sonuçlar oldukça yıkıcıdır.
Sürekli tıbbi müdahaleye maruz kalan çocukta;
-
Travma sonrası stres bozukluğu,
-
Kimlik karmaşası,
-
Anksiyete,
-
Depresyon,
-
Bağlanma sorunları gelişebilir.
Bu çocuklar bedenleriyle sağlıklı bir ilişki kurmakta zorlanır ve sıklıkla kendilerini hasta olarak algılamaya başlarlar.
Psikolojik etkilerin yanı sıra, gereksiz tıbbi müdahaleler nedeniyle çocukta fiziksel hasarlar da görülebilir.
Tedavi
-
Psikoterapi: Klinik psikoterapiyle bakım verenin zihinsel süreçleri, motivasyonları ve geçmiş travmaları üzerinde çalışılır. Duygusal ihtiyaçlar ele alınır, manipülatif stratejiler sorgulanır. Eşlik eden depresyon veya anksiyete bozuklukları da tedavi edilir.
-
Aile Terapisi: Aile içi rollerin, iletişim kalıplarının ve işlevsel olmayan ilişkilerin fark edilmesi ve yeniden düzenlenmesi için önem taşır.
-
Grup Terapisi: Benzer durumda olan bireylerin bir araya geldiği destek grupları, yalnızlık hissini azaltabilir ve davranış değişimi sürecinde motivasyon kaynağı olabilir.
-
Koruma Önlemleri: Şüpheli durumlarda çocuğun güvenli bir ortama alınması gerekir. Sağlık kurumları ve sosyal hizmetler iş birliği içinde acil koruyucu tedbirler uygulamalıdır.
-
İlaç Tedavisi: Belirli bir ilaç tedavisi yoktur; ancak sendroma eşlik eden psikiyatrik bozukluklar için uygun ilaç desteği sağlanabilir.
Sonuç
Munchausen by Proxy sendromu, karmaşık, tanısı güç, ancak çocuk üzerinde yıkıcı etkiler bırakabilen bir durumdur. Etkileri yalnızca bireyi değil, aileyi ve toplumsal sistemi de kapsar.
Bu nedenle erken tanı, koruma tedbirleri, psikoterapi ve aile temelli müdahaleler kadar toplumsal farkındalık ve klinik kapasite geliştirme stratejileri de büyük önem taşır.
Kaynakça
Tiryaki, A. Y., & Baran, G. (2017). Bir çocuk istismarı türü olarak “Munchausen by Proxy sendromu”. Ankara Sağlık Bilimleri Dergisi, 6(1), 107-124.
🔗 https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/509520
Hancı, İ. H., & Eşiyok, B. (2000). Munchausen by Proxy sendromu: Vekaleten hastalık. Sürekli Tıp Eğitimi Dergisi, 9, 1–4.
🔗 https://www.ttb.org.tr/sted/sted0600/8.html
Uzun Çiçek, A. (2021). Çocuk İstismarı ve İhmali. In H. Ataseven & A. Altun (Ed.), Güncel Pratik Tıp El Kitabı – 2 (s. 163–178). Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi Yayınları.
🔗 https://www.researchgate.net/profile/Ayla-Uzun-Cicek/publication/360727087_COCUK_ISTISMARI_VE_IHMALI
