Türk Dil Kurumu tarafından 2025 yılının kelimesi olarak “dijital vicdan” seçilmiştir. Cambridge Dictionary tarafından ise yılın kelimesi ‘’parasocial’’ seçilmiştir. Bu kelimeleri hızla gelişmekte olan ve bireyleri etkisi altına alan teknoloji bağlamında değerlendirdiğimizde yılın kelimeleri olmaları şaşırtıcı değildir. Dijital platformların gündelik yaşamın merkezine yerleşmesi ile yapay zekanın ön plana çıkması, bireylerin kurduğu ilişkileri, duygusal tepkileri, ahlaki değerlendirmeleri ve sorumluluk algıları da giderek çevrimiçi ortamlarda şekillenmektedir.
Dijital Vicdan
Vicdan kavramının dijital dünyanın davranış kalıplarıyla birleşimidir. Bu bağlamda dijital vicdan, bireyin toplumsal olaylara karşı duyarlılığını fiziksel dünyadaki eylemlerden ziyade dijital tepkiler üzerinden ifade etme eğilimini tanımlayan bir kavram olarak karşımıza çıkmaktadır. Bireyler bir duruma karşı hissettiği duygusal tepkiyi beğenme, paylaşma, yorum yapma gibi şekilde ifade etmekte ve bunu yeterli bulmaktadır. Geleneksel olarak toplumsal duyarlılık; yardım etmek, bağış yapmak, gönüllülük faaliyetlerine katılmak, protestolara katılmak gibi örneklendirilebilir. Dijital dünyada ise bu süreç hız, görünürlük ve etkileşim üzerinden yeniden yapılandırılmıştır. Bireyler hissettiklerinin yanında ‘ne gösterdiği’ ile de tanımlanmaktadır. Bunun sonucunda ise vicdan içsel düzenleyici bir mekanizma olmaktan çıkarak sosyal onay arayan bir araca dönüşebilmektedir.
Dijital vicdan bir yandan bireylerin toplumsal sorunlara tamamen kayıtsız kalmasını önlerken bir yandan da yüzeysel farkındalığa, duyarsızlaşmaya ve düşük empatiye sebep olabilir. Ancak bireylerin her geçen gün daha fazla uyaranla karşı karşıya kaldığını ve aynı zamanda sınırlı duygusal kapasiteye sahip olduğu hatırlandığında dijital vicdan kavramı bir uzlaşma noktası olarak görülebilmektedir. Dijital vicdan, bireylerin hem duyarlı kalmasını hem de psikolojik olarak tükenmemesini sağlar. Bu yönüyle bir eksiklik değil uyum mekanizması olarak düşünülebilirken bu mekanizmanın kalıcı hale gelmesi ve gerçek dünyadaki etik sorumluluğun yerini alması ise soruna sebep olabilmektedir.
Parasosyal
Parasosyal, bireylerin ünlülere, tanınmış kişilere karşı geliştirdiği tek yönlü ilişkiyi açıklamak için kullanılmaktadır. Yapay zekâ teknolojisinin her geçen gün gelişmesiyle parasosyal ilişkiler boyut atlamaktadır. İnsanlar yapay zekâ tarafından oluşturulmuş yüzler, sesler, içerikler ile duygusal bağ kurabilmektedir.
Parasosyal ilişki, karşı tarafın farkında olmadığı ve karşılık vermediği tek taraflı bir ilişkidir. Sosyal medyanın hayatımızın merkezinde olması ile bu ilişki artık ünlü bir dizi/film karakteriyle kurulan ilişkilerin yanı sıra influencerlar yani sosyal medyada etkileyen kişiler ile kurulan bir ilişkiye dönüşmüştür. Sosyal medyada her gün hikayelerini izlediğimiz, fotoğraflarına, videolarına beğeniler, yorumlar attığımız bizden bir haber olan o insanlarla kurulan parasosyal ilişkiler…
Bireylerin sosyal medya platformlarından günlük hayatlarına dahil ettikleri fenomen figürler, bireylerin zihninde tanıdık bir his oluşturmakta ve bir yakınlık olarak algılamaktadır. Bireyler, takip ettikleri bu fenomenlerin her gün evlerine misafir olmakta, paylaşılan linklerden alışveriş yaparak bu kişilerin tarzlarını benimsemekte, yedikleri yemeklerin tarifini denemekte, içtikleri kahvelerin çayların aynılarını yapmaktadır. Kişilerin evini, işini, tatillerini izlemektedir. Zihin bunu tanıdık olarak algılamaktadır. Bireyler artık bu kişilerin evlilik teklifi almasına gerçek hayatta evlilik teklifi alan arkadaşlarının haberlerinden daha çok sevinmeye başlamakta ya da ilişkilerinin bittiğini öğrendiğinde yakın bir arkadaşının ilişkisinin bitmesinden daha fazla üzülebilmektedir.
Bireylerin kurduğu parasosyal olan ilişkiler mükemmel olarak algılanmaktadır. Fakat gerçek hayatta mükemmel ilişki yoktur. Parasosyal ilişkiler de gerçeklikten bir o kadar uzaktır. Bireyler bu ilişkilere yatırım yaptığında hayal kırıklığı veya gerçek ilişkilerden uzaklaşma, sosyal geri çekilme gibi birtakım problemler ile karşılaşabilir.
Peki Bu İlişkiler Neden Bu Kadar Yaygınlaştı?
Cevaplar arasında bireylerin ihtiyaçlarından biri olan bağlanma yer almaktadır. Bowlby’nin bağlanma kuramına göre insanlar güven, istikrar ve duygusal yakınlık arar. Dijital dünyada bu ihtiyaç bazen en beklenmedik yerden karşılanabilmektedir: Hiç tanımadığımız ama bizi yakın hissettiren kişilerden.
2025’te parasosyalin “yılın kelimesi” seçilmesi aslında bize şunu hatırlatıyor: Teknoloji ne kadar gelişirse gelişsin insan ilişki kurmak isteyen bir varlıktır. Duygusal temas bir ihtiyaçtır. Sosyal medyanın hızla gelişmesi ve bireylerin hayatında önemli bir yer tutması bireylerin bu ihtiyaçlarını bazen bir fenomenin selamından bazen yapay zekanın mesajlarından karşılamasına sebep olmaktadır. Çünkü günümüzde bireyler yoğunluk ve belirsizlik içinde yaşmaktadır. İlişkiler ise zaman, emek istemekte ve risk içermektedir. Parasosyal bağların tek taraflı olması, yüzleşme gerektirmemesi bu kavramın yaygınlaşmasına sebep olmaktadır.
Parasosyal ilişkiler her zaman tehlike yaratmasa da gerçek sosyal ilişkilerin ertelenmesi, hayal kırıklığı ve öfke yaratması, bu figürlerle ilgili düşüncelerin günlük işlevselliği bozması gibi durumlarda parasosyallik riskli hale gelebilir. Dijital çağ bize yeni ilişkiler getirdi; bazıları gerçek, bazıları sanal, bazıları ise parasosyal.
Dijital vicdan ve parasosyal ilişkiler bir arada düşünüldüğünde bireyler hayatlarında olumsuz duygulara, deneyimlere acılara hem de sosyal bağlanma ihtiyacına aynı anda maruz kalmaktadır. Ancak her zaman her ikisine de sağlıklı cevap verebilecek kapasiteye sahip olamamaktadır. Dijital dünya bu noktada bireylere hızlı, erişilebilir ve konforlu alternatifler sunmaktadır: Vicdan dijital tepkilerle bağlanma ise parasosyal ilişkilerle düzenlenmektedir.
KAYNAKÇA
Türk Dil Kurumu. (2025, 29 Aralık). “Türk Dil Kurumu 2025 yılının kelimesi/kavramı”nı açıkladı: “Dijital vicdan”. https://tdk.gov.tr/icerik/basindan/turk-dil-kurumu-2025-yilinin-kelimesi-kavramini-acikladi-dijital-vicdan/
Cambridge University Press & Assessment. (2025, November 18). “Parasocial” is Cambridge Dictionary’s Word of the Year 2025. Cambridge English. https://www.cambridgeenglish.org/news/view/parasocial-is-cambridge-dictionarys-word-of-the-year-2025/
