Toplumun birçok kesiminde hâlâ var olan bir ebeveynlik anlayışı, çocukları bireyin kendi kimliğinin, hayallerinin, yaşayamadıklarının ve tamamlanmamış yanlarının bir yansıması olarak değerlendirmektedir. Örneğin, bir anne, gençliğinde doktor olmak istemiş fakat farklı nedenlerle bu hayalini gerçekleştirememiştir. Kızı resim yapmayı sevmesine rağmen, annesi onu tıp fakültesine girmesi için sürekli yönlendirir ve sanatla ilgilenmesini “boş iş” olarak görür. Bu şekilde anne, kendi eksik kalan yönünü çocuğu üzerinden tamamlamaya çalışır.
Bu bakış açısı, iyi niyetli bir koruma ve yönlendirme amacı güdüyor gibi görünse de, çocuğun kişisel gelişimi üzerinde önemli psikolojik etkiler meydana getirebilir. Bunun tam tersi olarak ebeveyn kendi çocukluk deneyimlerini “doğru model” olarak görür ve farkında olmadan bu kalıpları kendi çocuklarına uygular. “Bizim zamanımızda biz böyle yapardık” ifadesi, bireyin kendi yetişme tarzını evrensel bir doğruluk gibi kabul etmesinden kaynaklanır. Ancak bu yaklaşım, çocuğun farklı bir dönemde, farklı ihtiyaçlarla büyüdüğü gerçeğini göz ardı eder.
Bir baba, kendi çocukluğunda sıkı disiplinle büyütülmüş ve “çocuklar büyüklerin sözünü sorgulamaz” anlayışıyla yetişmiştir. Günümüzde oğlu daha özgür ve soru sorarak öğrenmeye yatkın olsa da baba, “Bizim zamanımızda böyle şey olmazdı” diyerek aynı katı kuralları uygular. Bu tutum, çocuğun bireysel gelişim ihtiyaçlarını görmezden gelerek ebeveynin kendi yetişme biçimini sorgusuzca tekrarlaması anlamına gelir. Her iki durumda da ebeveynlerin çocuğa yüklediği beklentiler, o çocuğun bağımsız bir birey olduğunu, kendisinin bir uzantısı olmadığını unutturabilir.
Çocuklarını kendi yansımaları olarak kabul eden ebeveynler, genellikle farkında olmadan çocukların ebeveyn sınırlarını ihlal ederler. Çocuğun yaşam tercihleri, ilgi alanları, günlük aktiviteleri ve hatta arkadaş seçimleri bile ebeveynin beklentileri doğrultusunda düzenlenmeye çalışılır. Bu durum, “ayrışma–bireyleşme” sürecinin sekteye uğramasına neden olur. Bireyleşme süreci tam da bu noktada zarar görür.
Ek olarak, “ebeveynleşme” kavramı çerçevesinde çocukların ebeveynlerinin ihtiyaçlarını karşılamaya çalışırken kendi ilgi ve gelişim ihtiyaçlarından vazgeçtiği vurgulanmıştır (Akün, 2017). Bu sorumlulukları üstlenmeleri, onların bireysel hak ve alanlarından ödün vermesine neden olabilir.
Çocuğun bireyselliğine ve kendine ait bir kimlik inşa etmesine alan tanımayan ebeveynlik anlayışları, toksik ebeveynlik çerçevesinde değerlendirilir. Bu yaklaşımda ebeveynler çocuklarını kendi malı gibi görüp empoze edilen değerlerle yönlendirir; “Benim çocuğum böyle yapmaz”, “Benim çocuğum beni üzmez” gibi ifadeler çocukta sürekli bir onay arayışı yaratır. Bu yaklaşım yalnızca çocuğun bireysel gelişimini engellemekle kalmaz, aynı zamanda duygusal yük oluşturur.
Bu durum, çocukta içsel motivasyon yerine dışsal beklentilere uyum sağlama, benlik saygısında zedelenme ve ileride bağımlı ilişki dinamiklerine yatkınlık gibi sorunlara zemin hazırlayabilir. Ek olarak, Prof. Dr. Acar Baltaş da ebeveynlerin çocukları “mükemmel birey” yapma tutkusu içinde fazlaca müdahaleci olduğu bir kuşak yetiştirdiğimize dikkat çekmektedir. Bu kuşak, “bilgi bombardımanı” altında ebeveynlik yaparken çok kontrolcü ve baskıcı bir modele savrulmakta; çocukların doğal gelişim alanları kısıtlanmaktadır.
Türkiye’de yapılan derleme çalışmalar ise ebeveyn tutumları ve çocuk üzerindeki etkilerine dair net sonuçlar sunmaktadır. Toplu analizlerde, baskıcı ve aşırı koruyucu tutumların çocukların akademik başarı, psikolojik uyum, kaygı ve benlik saygısı üzerinde olumsuz etkileri olduğu; buna karşılık demokratik ve kabul edici tutumların olumlu etkiler sağladığı saptanmıştır (Sümer vd., 2010).
Bu nedenle sağlıklı ebeveynlik; çocuğa bireysel alan tanıyan, hata yapmasına izin veren ve güven duygusu aşılayan bir yaklaşımı içerir. Çocuğun karar verme süreçlerine değer vermek, ilgi alanlarını keşfetmesine fırsat tanımak ve kendi tutkularını şiirden dansa kadar geliştirmesi için alan sunmak önemlidir. Ebeveynin görevi, yönlendiren değil; çocuğun yaşamında rehber, sevgi dolu ve saygılı bir destekçi olmaktır.
Kısacası, çocuklar ebeveynlerin bir uzantısı değil; kendi dünyalarını inşa etme hakkına sahip bireylerdir.
Kaynakça
Akün, E. (2017). Çocukluktaki ebeveynleşme yaşantılarının özellikleri ve birey üzerindeki etkileri. Nesne – Psikoloji Dergisi, 5(10), 219–246.
Sümer, N., Gündoğdu Aktürk, E., & Helvacı, E. (2010). Anne-baba tutum ve davranışlarının psikolojik etkileri: Türkiye’de yapılan çalışmalara toplu bakış. Türk Psikoloji Yazıları, 13(25), 42–59.
