Dijital teknolojilerin gelişimiyle birlikte sosyal medya, özellikle son yıllarda bireylerin günlük yaşamlarının ayrılmaz bir parçası hâline gelmiştir. Bu platformlar, iletişim kurma aracı olmanın yanı sıra, aynı zamanda kişilerin kimliklerini ifade ettikleri ve kendilerini değerlendirdikleri sosyal alanlar olarak işlev görmektedir. Ek olarak, bu platformlar kişilerin sosyalleşmesine olanak sağladığı gibi etkileşimde oldukları içerikler, kişilerin benlik algılarını da etkileyebilmektedir.
Sosyal medya, birçok alanda kişinin benlik algısını etkileyebilir. Özellikle fiziksel görünüm üzerinden oluşturulan içerikler nedeniyle kişinin beden algısını etkileyebilmektedir. Filtreler ve düzenlenmiş görseller, gerçekçi olmayan güzellik standartları oluşturmakta ve bu durum bireylerde bedenlerine dair memnuniyetsizliğe yol açabilmektedir. Bu durum, kişinin dış görünüşüne dair “Herkes ne kadar güzel, ben çok sıradanım.”, “Yüzüm hiç estetik değil.”, “Vücudum çok kötü, beni kimse beğenmez.” gibi olumsuz düşünceler geliştirmesine neden olup özgüvenini ve benlik algısını olumsuz etkilemektedir. Ek olarak kişinin aldığı beğeni, yorum ve takipçi sayısı gibi dijital geri bildirimler, kişinin dışsal onay ihtiyacının artmasına neden olabilir.
Bu durumun etkilerini özellikle ergen ve genç yetişkinler arasında görebiliriz. Yaşları gereği kimlik gelişim süreçleri devam ettiği için dışarıdan gelen bildirimlere daha duyarlı olmaları sebebiyle, paylaştıkları içeriklere yeterince beğeni veya yorum alamamaları, bireylerin kendilerini daha az değerli hissetmesine neden olabilir. Yapılan araştırmalar, sosyal medya kullanım süresi arttıkça bireylerin kendilerini daha fazla kıyasladığını ve bunun düşük benlik saygısı ile ilişkili olduğunu göstermektedir (Yüksel-Şahin & Öztoprak, 2019). Ayrıca sosyal medya bağımlılığı ile depresyon arasında pozitif yönlü bir ilişki bulunmuş, benlik algısının bu ilişkide aracılık rolü oynadığı belirlenmiştir (Akdoğan & Haskan Avcı, 2024).
Benlik Algısı ve Benlik Saygısı
Benlik algısı, bireyin kendisi hakkındaki düşüncelerini ve değerlendirmelerini kapsayan temel bir psikolojik kavramdır. Genel olarak bireyin kişisel deneyimleri ve sosyal çevresi tarafından şekillenen bu algı, günümüzde sosyal medya aracılığıyla yeniden yapılandırılmaktadır. Benlik algısı, bireyin kim olduğuna dair bilişsel değerlendirmelerini içerirken; benlik saygısı, bu değerlendirmelere yüklenen değeri ifade etmektedir. Yapılan araştırmalar, yüksek benlik saygısının psikolojik iyi oluş ile ilişkili olduğunu, düşük benlik saygısının ise kaygı, depresyon ve sosyal geri çekilme gibi çeşitli psikolojik problemlerle bağlantılı olduğunu göstermektedir.
Sosyal Karşılaştırma ve Dijital Onay İhtiyacı
Sosyal medya kullanımının kişinin benlik algısına etkisini daha iyi anlamak için önemli kuramlardan biri sosyal karşılaştırma kuramıdır. Bu kurama göre bireyler, kendilerini değerlendirmek için başkalarıyla karşılaştırma yaparlar. Sosyal medya ortamlarında bu karşılaştırmalar çoğunlukla yukarı yönlü, yani daha başarılı ve daha güzel bireylerle gerçekleşmektedir. Sosyal medya platformlarında paylaşılan içerikler genellikle bireylerin en olumlu yönlerini yansıtmaktadır. Ancak bu durum zamanla kişilerin dış görünüş, başarı ve hayat tarzı gibi alanlarda olumsuz benlik değerlendirmelerine yol açabilmektedir.
Özellikle idealize edilmiş yaşamların sergilenmesi; kullanıcıların kendi yaşamlarını idealize edilmiş içeriklerle sürekli karşılaştırmasına, onay ihtiyacının artmasına, değersizlik ve yetersizlik gibi duygularının yoğunlaşmasına neden olarak kendine yönelik algısını zedeleyebilmektedir.
Sosyal Medya Kullanımında Farkındalık
Literatür incelendiğinde, sosyal medyanın benlik algısı üzerindeki etkilerinin iki yönlü olduğu görülmektedir. Sosyal medya bir yandan bireylere kendilerini ifade etme ve sosyal destek bulma imkânı sunarken, diğer yandan yoğun ve bilinçsiz kullanımın olumsuz psikolojik sonuçlara yol açabildiği anlaşılmaktadır. Özellikle genç bireylerde sosyal karşılaştırma süreçlerinin daha yoğun yaşanması, benlik algısının daha kırılgan hâle gelmesine neden olmaktadır.
Bu nedenle toplumda sosyal medya kullanımına yönelik farkındalık geliştirilmesi büyük önem taşımaktadır. Kişi bu farkındalığı sosyal medyayı kullanma sıklığını, neden kullandığını ve kendisine nasıl hissettirdiğini gözlemleyerek oluşturabilir. Ayrıca kullanımı görünür yapmak, hangi saatlerde daha çok kullandığını anlamak ve buna göre kullanımı düzenlemek bu farkındalığı geliştirebilir.
Ek olarak, duygu ve sosyal medya kullanım bağlantısını keşfetmek için kişinin duygusal olarak zorlandığı anlarda sosyal medya kullanımına dikkat etmesi oldukça önemlidir. Örneğin, kişi mutsuzken daha çok ekrana bakıyor, video izliyor, izledikçe daha kötü hissetme gibi bir döngüye giriyor olabilir. Bu durumu fark etmek ve duruma daha gerçekçi bir bakış açısıyla bakmaya çalışmak bu olumsuz etkiyi azaltmakta işe yarayabilir. Ayrıca geliştirdiği farkındalık, kişinin sosyal medya kullanımı dışında başka aktiviteler veya ona iyi gelecek daha farklı baş etme stratejileri bulmasını sağlayabilir. Böylece kişi psikolojik açıdan daha iyi hissedebilir.
Bilinçli Kullanımın Psikolojik Önemi
Bu bağlamda, sosyal medyanın bilinçli ve dengeli kullanımının, bireylerin psikolojik sağlığını ve benlik algısını korumada kritik bir rol oynadığı söylenebilir. Sosyal karşılaştırma, idealize edilmiş içerikler ve kimlik sunumu gibi süreçler, benlik saygısında değişimlere yol açabilmektedir. Bu nedenle bireylerin sosyal medya kullanımının gerçek ve kurgu ayrımını yaparak farkındalıkla sürdürmesi ve gerçekçi bir bakış açısıyla yaklaşması psikolojik sağlık açısından büyük önem taşımaktadır.
Kaynakça
Akdoğan, B., & Haskan Avcı, Ö. (2024). Sosyal medya bağımlılığı, depresyon düzeyi ve Türk ergenlerde benlik algısı: Pandemi sonrası sonuçlar. Business & Management Studies: An International Journal, 12(4), 1002–1023. https://doi.org/10.15295/bmij.v12i4.2467
Hunt, M. G., Marx, R., Lipson, C., & Young, J. (2018). No more FOMO: Limiting social media decreases loneliness and depression. Journal of Social and Clinical Psychology, 37(10), 751–768. https://doi.org/10.1521/jscp.2018.37.10.751
Orben, A., & Przybylski, A. K. (2019). The association between adolescent well-being and digital technology use. Nature Human Behaviour, 3, 173–182. https://doi.org/10.1038/s41562-018-0506-1
Twenge, J. M. (2017). iGen: Why Today’s Super-Connected Kids Are Growing Up Less Rebellious, More Tolerant, Less Happy—And Completely Unprepared For Adulthood. Atria Books.
Yüksel-Şahin, F., & Öztoprak, Ö. (2019). Ergenlerin sosyal medya bağımlılığı düzeylerinin benlik saygısına göre incelenmesi. IBAD Sosyal Bilimler Dergisi, (Özel Sayı), 363–377.
