Son zamanlarda ülkemizde yaşanan olumsuz okul olayları, çocuklarda korku, tedirginlik ve endişe düzeyinin artmasına neden olmuştur. Bu tür deneyimlerin ardından bazı çocuklar okula gitmekte zorlanmakta ya da yoğun kaygı yaşayabilmektedir. Bu noktada karşımıza çıkan önemli kavramlardan biri Duygusal Temelli Okuldan Kaçınma (EBSA)’dır. EBSA, çocuğun okul ortamını psikolojik olarak “güvensiz” algılaması sonucunda ortaya çıkan, duygusal temelli bir kaçınma ya da uzaklaşma davranışını ifade eder. Bu durum, çoğu zaman yüzeyde görülen bir isteksizlikten ziyade, çocuğun içsel dünyasında yaşadığı yoğun duygusal zorlanmaların bir yansımasıdır. Yani bu bir “istememe” değil, çoğu zaman bir “gidememe” halidir.
EBSA Nedir ve Nasıl Ortaya Çıkar?
EBSA yaşayan çocuklarda sıklıkla yoğun anksiyete belirtileri gözlemlenir. Bu belirtiler yalnızca duygusal düzeyde kalmaz; fiziksel şikâyetler de eşlik edebilir. Örneğin, karın ağrısı, mide bulantısı ve baş ağrısı gibi şikâyetler ortaya çıkabilir. Artan bu belirtiler, çocuğun okula gitme sürecini daha da zorlaştırır (Kearney & Albano, 2004).
EBSA’nın gelişiminde birçok faktör rol oynayabilir. Ayrılık kaygısı, sosyal kaygı, akran ilişkilerinde yaşanan zorluklar, akademik performans baskısı ya da okul ortamında hissedilen güvensizlik duygusu bu faktörler arasında yer alır (Egger et al., 2003). Okul, bu duyguların tetiklendiği bir ortam haline gelir. Bununla birlikte çocuğun mizacı, geçmiş deneyimleri ve stresle baş etme becerileri de süreci etkileyen önemli değişkenlerdir.
Görünen Davranışın Ötesine Bakmak
Bu noktada en sık yapılan hatalardan biri, davranışın yalnızca görünen kısmına odaklanmak ve çocuğu okula gitmeye zorlamaktır. Oysa EBSA’da temel mesele, çocuğun okula karşı geliştirdiği kaçınma davranışı değil; bu davranışın altında yatan duygusal ihtiyaçlardır.
Zorlayıcı veya baskıcı yaklaşımlar, kısa vadede işe yarıyor gibi görünse de uzun vadede kaygıyı artırabilir ve kaçınma davranışını pekiştirebilir. Bu nedenle çocuğun yaşadığı deneyimi anlamadan müdahale etmek, sorunu çözmek yerine derinleştirebilir.
Çocuğun Duygusal Deneyimini Anlamak
EBSA ile çalışırken çocuğun yaşadığı duygusal deneyimleri göz önünde bulundurmak çok önemlidir. Destekleyici ve iş birliğine dayalı bir yaklaşım, çocuk için çok daha işlevseldir. Bu süreçte aile, okul ve ruh sağlığı çalışanının birlikte hareket etmesi gerekir.
Küçük ve kademeli adımlarla ilerlemek, çocuğun okula yeniden uyum sürecini desteklerken aynı zamanda baş etme becerilerinin gelişmesine de katkı sunar (Melvin et al., 2019). Çocuk kendini güvende hissettikçe kaygı düzeyi azalır ve okul ortamına yönelik daha olumlu bir bakış açısı gelişir.
Bu noktada çocuğun yaşadığı deneyimi anlamlandırmasına destek olmak da kritik öneme sahiptir. Çünkü bazı çocuklar okula gitmek istemedikleri için değil, gittiklerinde baş etmekte zorlandıkları duygular nedeniyle uzaklaşırlar.
Sorulması Gereken Doğru Soru
Bu nedenle sorulması gereken temel soru şudur:
“Bu çocuk neden gitmek istemiyor?” değil,
“Bu çocuk ne yaşıyor ve neye ihtiyaç duyuyor?”
Çocuğun davranışını değiştirmeye çalışmadan önce, onun duygusunu anlamaya çalışmak; yalnızca okula dönüşü değil, aynı zamanda psikolojik iyi oluş sürecini de destekleyen en önemli adımdır.
Sonuç
Okula gitmek istemeyen her çocuk aslında isteksiz değildir. Bazı çocuklar gerçekten gitmek ister ama bunu yapabilecek duygusal gücü kendilerinde bulamaz. Bu yüzden EBSA’yı anlamak, yalnızca bir davranışı düzeltmek değil; çocuğun iç dünyasına temas etmek anlamına gelir.
Çocuğu zorlamak yerine anlamaya çalışmak, kısa vadeli çözümden çok daha fazlasını sunar: güven, bağ ve iyileşme.
Kaynakça
Egger, H. L., Costello, E. J., & Angold, A. (2003). School refusal and psychiatric disorders: A community study. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 42(7), 797–807.
Kearney, C. A., & Albano, A. M. (2004). The functional profiles of school refusal behavior: Diagnostic aspects. Behavior Modification, 28(1), 147–161.
Melvin, G. A., Dudley, A. L., Gordon, M. S., Ford, S. L., Taffe, J. R., & Tonge, B. J. (2019). What happens to children with school refusal? A longitudinal study. Child Psychiatry & Human Development, 50(5), 714–724.
