Bağımlılık; bireyin alkol-madde tüketimi, nesne kullanımı veya belirli bir davranışı sergileme gibi durumlarda kontrol kaybı yaşaması olarak tanımlanmaktadır. Bireyler, birçok şeye bağımlılık geliştirebileceği gibi kontrolsüz tüketilen her madde ve sergilenen her davranış bağımlılık oluşturma riski taşır (Yeşilay, 2018). Bağımlılığa yol açan söz konusu nedenler; sosyal, biyolojik ve psikolojik olmak üzere üç farklı boyutta ele alınmaktadır.
Maddesel bağımlılıklar, alkol ve madde olmak üzere iki farklı türde bağımlılığı; davranışsal bağımlılıklar ise kumar, teknoloji, sosyal medya ve oyun bağımlılığı gibi farklı türde bağımlılıkları kapsamaktadır. Bu yazının devamında bağımlılık olgusu, çok boyutlu yapısı çerçevesinde ele alınmaktadır.
Neden Bağımlı Oluruz?
Bağımlılık, günümüzde yalnızca zararlı bir alışkanlık olarak görülmektedir ancak bu durumun arka planında genellikle birçok farklı olumsuz senaryo yatmaktadır. Bireyler, yaşadıkları ağır travmatik yaşantılar, yoğun stres, yalnızlık ve içsel boşluk hissi gibi nedenlerle madde kullanma eğiliminde bulunmaktadır. Bireyler, madde kullanımını veya kumar oynamayı birer baş etme mekanizması haline getirerek geçici rahatlama ve iyi hissetme arayışına yönelmektedir.
Bu nedenle temelde bireyler, rahatsız edici durum ve duygulardan kaçmaya çalışarak bağımlılık döngüsü içerisinde kaybolmaktadır. Bu kaçış, geçici bir çözüm arayışı olsa da zihnin bu kısa süreli rahatlamayı bir kurtuluş yolu olarak kodlaması, bağımlılık döngüsünün başlangıcını oluşturmaktadır. Bu durum, bağımlılığın yalnızca bir davranış değil, aynı zamanda bireyin duygularını düzenleme biçimi olduğunu da göstermektedir.
Söz konusu tütün, alkol ve madde kullanımının sosyal çevreden gelen “bir kereden bir şey olmaz, al dene” gibi tekliflerle başlama olasılığı yüksektir. Aile ortamı ve sosyal çevre gibi değişkenler kişilerin madde kullanımına yönelme olasılığını etkileyen temel nedenler arasında sayılmaktadır. Herhangi bir sosyal ortamda kabul görmek ve onaylanmak gibi ihtiyaçlar da bu süreci güçlendirebilir.
Özellikle bireyler, gergin ve stresli hissettikleri dönemlerde kaygıyı azaltmak hatta daha mutlu hissetmek için madde kullanımına başvurma eğilimindedirler. İlk kullanımdan sonra bireyin kendini daha az stresli ve rahatlamış hissetmesi, ödül ve motivasyon mekanizması açısından güçlü bir pekiştireç haline gelmekte ve kullanım eğilimini artırmaktadır (Karakuş ve ark., 2021). Madde kullanımının devam etmesi sonucu beyinde ödül ve motivasyon mekanizması devreye girerek kişinin bağımlı hale gelmesine neden olmaktadır. Bu nedenle bağımlılık, kronik bir beyin hastalığı olarak da nitelendirilmektedir.
Kumar, internet ve oyun oynama bağımlılığı gibi davranışsal bağımlılıklarda görülen nörobiyolojik mekanizmalar temelde maddesel bağımlılıklarla benzerlik göstermektedir. Yapılan çalışmalar, davranışsal bağımlılıklarda ödül ve motivasyon mekanizmasının yanı sıra dürtü kontrol mekanizmasının da devreye girdiğini göstermektedir. Örneğin, kumar bağımlısı bireylerde dürtüselliğin artmasıyla birlikte kumar oynama davranışında kontrol edilemeyen bir artışın yaşandığı gözlemlenmiştir (Çakmak ve Tamam, 2018).
Aynı zamanda bireyler, tekrarlayan kumar oynama davranışı sonucu gelişen tolerans nedeniyle daha fazla parayla daha sık oynama girişiminde bulunmaktadır. Bu durum, davranışsal bağımlılıkların da en az maddesel bağımlılıklar kadar güçlü bir psikolojik etki yaratabileceğini göstermektedir.
Bağımlılık Döngüsü
Bağımlılık sürecinin ilerlemesiyle birlikte tolerans ve yoksunluk kavramları döngünün merkezine yerleşmektedir. Tolerans nedeniyle birey, başlangıçta hissettiği etkiyi alabilmek için kullandığı maddenin dozunu veya sergilediği davranışın sıklığını artırma ihtiyacı duymaktadır (Güleç ve ark., 2015). Maddenin veya davranışın eksikliğinde ortaya çıkan yoksunluk hali ise kişide yoğun bir fiziksel veya ruhsal huzursuzluk yaratmaktadır.
Bu nedenle birey, yoksunluk belirtilerinden kurtulmak amacıyla kontrolünü kaybederek maddeye veya davranışa tekrar yönelmektedir. Bağımlılık, çoğu zaman belirli bir döngü içinde ilerleyen bir süreçtir ve yapılan bir çalışmada bu süreç üç temel aşama üzerinden açıklanmaktadır.
İlk aşamada kişi, yoğun istek ve beklentiyle maddeye ya da davranışa yönelmekte ve kullanım sırasında kısa süreli bir haz ve rahatlama yaşamaktadır. İkinci aşamada bu etki azalarak yerini yoksunlukla birlikte ortaya çıkan huzursuzluk, gerginlik ya da boşluk hissine bırakmaktadır. Üçüncü aşamada ise kişi, bu olumsuz duygulardan kurtulmak için yeniden güçlü bir istek duymakta ve tekrar kullanım arayışına girmektedir (Substance Abuse and Mental Health Services Administration, 2016).
Bu döngü genellikle stres, yalnızlık ya da çevresel tetikleyicilerle başlamakta ve her tekrarında daha da pekişmektedir. Kısa süreli rahatlama sağlayan bu süreç, uzun vadede olumsuz duyguları artırarak bireyin aynı davranışa tekrar yönelmesine neden olur ve böylece bağımlılık döngüsü derinleşir.
Bağımlılığı Yeniden Düşünmek
Bağımlılık, yalnızca zararlı bir alışkanlık ya da bireysel bir zayıflık olarak ele alınamayacak kadar karmaşık ve çok boyutlu bir olgudur. Biyolojik, psikolojik ve sosyal etkenlerin etkileşimiyle ortaya çıkan bağımlılık süreci, çoğu zaman bireyin yaşadığı duygusal zorluklarla baş etme çabasının bir sonucu olarak gelişmektedir.
Bu noktada bağımlılığı anlamak, yalnızca görünen davranışa odaklanmayı değil; bu davranışın arkasında yatan ihtiyaçları, duyguları ve deneyimleri de dikkate almayı gerektirmektedir. Bağımlılık, ciddi ve yıkıcı sonuçlar doğurabilse de bu durum değiştirilemez değildir. Uygun destek, farkındalık ve doğru müdahalelerle bu döngüden çıkmak mümkündür.
Bu nedenle bağımlılığa yaklaşım, yargılayıcı olmaktan ziyade anlayışlı ve çözüm odaklı olmalıdır.
Kaynakça
Çakmak, S., & Tamam, L. (2018). Kumar oynama bozukluğu: Genel bir bakış. Bağımlılık Dergisi, 19(3), 78–97. https://izlik.org/JA65XB62NB
Güleç, G., Köşger, F., & Eşsizoğlu, A. (2015). DSM-5’te alkol ve madde kullanım bozuklukları. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 7(4), 448–460.
Karakuş, B. N., Özdengül, F., Solak Görmüş, Z. I., & Şen, A. (2021). Bağımlılık fizyopatolojisine genel bakış. KTO Karatay Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 2(3), 158–166. https://izlik.org/JA64MD32AK
Substance Abuse and Mental Health Services Administration (2016). Facing Addiction in America: The Surgeon General’s Report on Alcohol, Drugs, and Health.
